День чеченского языка сценарий на русском языке

Сценарий ко Дню чеченского языка «Мотт- къоман са» 6-11 класс

Ненан меттан Денна лерина цхьаьнакхетар

Ц1е: «Цо досту къайленийн дог1а… »

1алашонаш: 1.Ненан меттан сийлалла, цуьнан исбаьхьалла йовзийтар,

нохчийн меттан, литературин хаарш алсамдахар.

2.Дешархойн Даймахке а, шайн матте а болу безам

лакхабаккхар,иза хаа а,1амо а болу лаам т1еч1аг1бар;

3.Ненан меттан, Даймехкан сийдар, дайн оьзда г1иллакхаш

лардар х1ораннан декхар хилар довзуьйтуш, дешархошца

кхетош-кхиоран болх д1абахьар.

1. Цхьаьнакхетар д1адахьар.

 1-ра д1ахьушверг:

2-г1а д1ахьушверг:

 3-ра д1ахьушверг:

4-г1а д1ахьушверг:

1.Нохчийн къоман хелхар.

II. Хьехархочун дош.

Де дика хуьлда шун массеран а!

Уггар хьалха суна даггара декъалдан лаьа шу массо а Ненан меттан Денца…

Вайна массарна а хууш ду, х1окху оханан (апрель) беттан 25-г1а де, вайн мехкан куьйгалхочо Р. А. Кадыровс, Ненан меттан Де ду аьлла, д1акхайкхош, арадаьккхина указ хиларца билгалдаьлла хилар. Доккха совг1ат хилла д1ах1оьтти и дерриге къомана. Массанхьа: радиохь, телевиденехь, дешаран хьукматашкахь — д1ахьуш самукъане цхьаьнакхетарш ду.Цунна лерина вайн Дешаран Центрехь д1ахьуш ю нохчийн меттан йиллина урокаш, тайп- тайпана къийсадаларш, нохчийн яздархошца а, 1илманчашца а классал арахьара цхьаьнакхетарш .

1-ра д1ахьушверг:

Де дика хуьлда шун !

2-г1а д1ахьушверг:

Марша дог1ийла шу а тхан лераме хьеший!

3-г1а д1ахьушверг:

Тахана иштта хаза,самукъане кху чохь вай гулдаларан бахьана Ненан маттана лерина ду.

4-г1а д1ахьушверг: Сил дукхаезачу ненан ц1арах шен ц1е х1оьттина болу ненан мотт хьехочехь муха хир дац самукъане?!

1-ра д1ахьушверг: «Муьлххачу къоман коьрта билгало ю цуьнан мотт. Мотт боцуш къам хила йиш яц. ХIунда аьлча, маттаца хьаьрчина дохку хIора къоман гIиллакх-гIуллакх а, оьздангалла а, психологи а, дуьненан хьежамаш а.

2-г1а д1ахьушверг: Нохчийн маттаца ду вайн къоман доьналла а, майралла а, цуьнца ю вайн къоман историн лараш а.

3-г1а д1ахьушверг: Тахана ,« Цо досту къайленийн дог1а…» ц1е йолчу х1окху вайн цхьаьнакхетарехь , шун хьовса таро хир ю Кадыров Ахьмад-Хьаьжин ц1арах йолчу Дешаран Центран дешархоша нохчийн меттан хазалла, Даймахке, къоман г1иллакхашка шайн йолу марзо йовзуьйтуш, д1ахьучу балхе.

4-г1а д1ахьушверг: И дерриге а довзуьйтуш, дешархоша йоьшур ю нохчийн маттахь байташ, шайн мукъамечу аьзнашца д1алокхур ю эшарш, гойтур ду нохчийн хелхар, ткъа уггар мехалниг хир ду — «Ненан б1аьрхиш» ц1е йолчу халкъан дийцаран бух т1ехь 10-11 –г1ий классийн дешархоша х1оттийна кийсак.

 1-ра д1ахьушверг: Ларамза дац тахана 11 классан кегийрхоша Умхаев Хьамзатан дешнаш буха т1ехь даьккхина «Нана-Нашха» ц1е йолу илли кечдар.

2-г1а д1ахьушверг: Хууш ма-хиллара, 2019 шо вайн мехкан куьйгалхочун омрица Галанч1ожан к1оштан ду аьлла д1акхайкхина ду. И боккха кхаъ бу дерриге а къомана, х1унда аьлча, нохчийн къоман массо тайпа а, тукхам а цигара схьадаьлла олуш ду.

 1-ра д1ахьушверг: Дика а, вуон а, мехкан кхел а цигахь кхайкхош хилла бохуш дуьйцу. Цундела, вайн къоман истори меттах1оттаян а, и исбаьхьа меттигаш т1екхуьучу т1аьхьенна йовзийта а яьккхинарг йоккха г1улч ю.

2-г1а д1ахьушверг: Ладог1а «Нана-Нашха» ц1е йолчу иллига.

3 – г1а д1ахьушверг: «Мотт ойланан дег1 ду» — олуш ду вайн,ткъа и ойла нийса ян,кхеташ хила веза,х1уманах нийса кхетам хила беза.

4-г1а д1ахьушверг: Оцу т1ехь мехала дакъа лоцу ненан матто,цундела оьшу иза гуттар ч1ог1а. Шен ненан маттахь ечу ойлано ларво стаг массо вочух.

3-г1а д1ахьушверг: «Вайн мотт бу Iаламал чIогIа,

Хьекъале цо йоьгIна лард,

Доккху цо къайленийн догIа,

Къаьмнашлахь цо кхуллу барт».

4-г1а д1ахьушверг: Къомана хала киртиг т1ех1оьттича,оцу къоман дагах, сих кхеташ дерг къоман меттан оьзда а, ц1ена а, лараме а дош ду. Х1инца ладог1а дешархоша шайна хазахеташ къастийначу байташка :

Ненан маттах лаьцна байташ

«Ненан мотт» Абубакарова Пет1амат

Хьан боху нохчийн мотт дашна бу къиэн?!

Муьлха а ойла цуо ялхайо говза.

Йиш яц вай д1атесна ненан мотт 1иэн,

Цуьнций бен хир дац къам дуьненна довзар!

«Ненан мотт» Махмаев Жамалди—

Лаьмнашкахь малх кхетча,

Дуьйлало хиш,

Б1аьстено къагадо

Со вина латта.

Эзарнийн озаца ас лоькху йиш

Сайн ненан маттахь!

Сан меттан жовх1арш,

Х1орд хилий 1ана.

Стаг вац со,

Шун аьзнех къастахь.

Дуьххьара дош ду ас

1амийнарг: «Нана»-

Сайн ненан маттахь!

Г1елбелла ненан мотт,

Ца оьшу кхин,

Аьлла шайн

Нийсархо г1аттахь,

Алалаш цуьнга:

«Хьан дайна сий», —

Шайн ненан маттахь!

Карадац дешнаш,

Карадац аз

Д1ах1отто

Исбаьхьчун метта.

Цундела хестабеш,

Сий дийр ду ас

Сайн ненан меттан!

1-ра д1ахьушверг: Нохчийн мотт –иза нохчийн къоман аз ду, къоман илли , назма ю, къоман культура, литература, искусство кхиоран коьрта хьоста а ду.

2-ра д1ахьушверг: Мотт, духар, г1иллакхаш къоман сибат ду.И сибат лардеш верг ийманца ву, шен мехкан хьакъволу къонах ву.

1-ра д1ахьушверг: Х1инца вайн хьовса таро хир ю 10-чуй, 11 -чуй классан дешархоша, «Ненан б1аьрхиш» ц1е йолчу вайн халкъан дийцар буха т1ехь кечдинчу исбаьхьаллин суьрте хьовса.

«Ненан б1аьрхиш» ц1е йолчу дийцаран кийсак.

НЕНАН БIАЬРХИШ

(Нохчийн хьалкъан барта кхолларалла)

Дакъалоцурш:

Автор-

Да-

Нана-

К1ант-

Доттаг1ий-

Воккхастаг –

Пондарча- ……..

Цхьалха цхьа кIант вара къеначу ден, ненан. Дукхавезаш Iалашвора цара шайн кIант.

КIант кхиъна ваьлча, ломахь гIарабаьлла дика динний, нуьйран гIирссий, тIемалочун барзаккъий кечдира дас-нанас шайн кIантана. Амма цунна цхьа бохам хиларна кхоьруш, цIера ара-м ца волуьйтура цара иза.

Цхьана дийнахь юьртара кIентий кечбелира ламанца сакъера баха. Цхьаъ бен воцчу кIантана а лиира цаьрца ваха.

Дений, нанний тIевеъна цо элира:

– Со а вахийтийша юьртарчу кIенташца дуьнене бIаьрг тоха. Суна лаьара, кийра бахьош долу, шал шийла шовда мала, Iуьйранна малх схьакхеташ, сарахь беттаса кхачлуш ган. Суна лаьара махо техкош, догIано дашош, малхо дакъош ламанан басешкахь лаьтта къорза зезагаш ган, суна лаьара Iуьйранна тхинах яжа арайолу лунан буьхьиг ган, гIелашна сагатделла сира сай гIергIаш ладогIа, Iаннаш, даккъаш декош, мацалла угIучу барзе ладогIа… Вахийтийша со кIенташца дуьнене бIаьрг тоха.

– ХIан-хIа, кIант ма гIолахь. Пурба дац хьуна! – элира къеначу дас.

– Со къинтIера ца ели хьуна, кIант, хьо водахь! – элира нанас.

Юьртара кIентий сакъера бахара, цхьаъ бен воцу кIант висира кхерчан а, цIийнан а гонах хьийза.

Цхьа хан яьлча, юьртара кIентий кечбелира экханна талла баха. Дений, нанний тIевеъна, кIанта элира:

– Со а вахийтийша кIенташца экханна талла. Суна лаьара ламанан курчу лечанан ирачу мIараш юккъе нисделла дала са легашка кхаьчна, жима олхазар детталуш ган, дог лоцуш пха тоьхна, стиглахула биркъаш дIа-са яржош, и кура леча чудаийта, лечанан мIарех кIелхьара даьлла, сина маршо хааелла, стиглан сийначу Iарчешка жима олхазар хьаладолуш ган. Суна лаьара иччархочух ларбалархьама генна дIакхарстийна сийна бIаьрг ойлане баьллачохь сецна, ламанан лекхчу тарха тIехь кур аркъал тесна лаьттачу курчу хьехе бIаьрг тоха: оцу семачу хьехана тебна улло вахана, дегI лардеш пха тоьхна, маьIах шотха доккхуш, иза къахкийна, дуьненчохь шел сема хIума дуйла цунна хаийта. Суна лаьара масар къахкийна, эккхийна лаца, дуьненчохь шел маса х1ума дуйла цунна хаийта. Бухбоцчу сийначу стиглара сирла седарчий санна долчу цуьнан хазачу бIаьргашчу хьаьжна, хьаьстина, иза дIахеца, къизчу иччархойл дукха дуьнен чохь къинхетаме нах буйла цунна хаийта. Вахийтийша со кIенташца экханна талла.

– Ваха пурба дац хьуна, кIант, ма гIолахь! – элира къеначу дас.

– Со къинтIера ца ели-кх хьуна, кIант, хьо водахь! – элира нанас.

Корта охьаоьллийна дIавахара кIант, ткъа цуьнан нийсархой талла бахара. Ден, ненан пурба доцуш цхьаннахьа а ца воьдура кIант.

ЦIеххьана ирча кхаъ беара лаьмнашка: мостагI ву тIегIерташ аьлла, цуо буржалш дахьа ламанхошна тоха, леш бина уьш бацо. Юьртара кIентий, къонахий кечбелира мостагIашна дуьхьал бовла. Аьртаниг ирйира, есаниг юьзира цара. Шен шира гIагI дегIе а дерзийна, тешаме герзаш юкъах а дихкина, кIентан да а вахара мостагIашна дуьхьал, шен кIантана а ца хоуьйтуш, лата везачохь – лата а, вала везачохь – вала а.

Шел хьалха дIакхаьчна, могIаршца тIаме хIиттина тIемалой карийра цунна. Къаьстина чIогIа тIом беш вара цхьа цавевза тIемало. Юьхь тIеоьзна зIенийн цхар, тIедуьйхина болатан барзакъ, мостагIийн декъех саьлнаш хIиттош, ткъес санна карахь лепаш шаьлта. Цецваьлла висира воккха стаг да а, цуьнца берш а.

– Мила ву и чIогIа тIом беш волу тIемало? – аьлла хаьттира воккхачу стага дас.

– Иза хьан кIант ву, дада! Хьан цхьаъ бен воцург! Дика кIант кхийна хиллера ахьа! Дала дукха вахаволда иза! – элира тIемалоша.

Амма хала дара и кIант дукха вехар ву ала… Берриг шайн ницкъ гулбира мостагIаша. Массо а цхьаъ санна цхьаний тIелетира уьш оцу турпал кIантана. Вуьйжира кIант. Велира турпал. ТIаккха тIетаьIира ламанхой мостагIашна. ХIаллак бира цара уьш. Бисинарш лаьхкира. Дукха декъий дисира оцу тIеман арахь мостагIийн…

ГIоьмукъех, таррех барма а дина, тIе верта а тесна, ларвеш цу тIе а виллина, ваьхьира тIемалоша кIант-турпал ваьхначу юьрта, винчу юьрта, нана ехачу кетIа… Болатан гIагI малхехь къегаш, кхачабеллачу баттах тера йолчу юьхьа тIера сирла нур гIуьттуш.

– ХIей, вежарий! Собарделаш! – элира кIентан дас. Севцира нах. Вистхилира кIентан да:

– Къонахий! Сан ницкъ кхочур бац кIентан нене хIара ирча кхаъ дIахаийта… Со кхоьру хIокху кхоо нана а ерна… Вац шуна юкъехь маттана говза, нене кIант валар дIахаийта?

Массара а кортош охьаохкийра. Вистхуьлуш стаг воцуш, дIатийра къонахийн тIемалойн тоба. ГIеххьа зама яьлча, нахах къаьстина, хьалхавелира башламан бохь санна къоьжа корта болу воккха стаг.

– Схьаба суна дечган пондар! Цуо дуьйцур ду нене говзачу-хазчу маттаца кIант валарх. Лалур бу цуьнга и ирча кхаъ! – элира воккхачу стага.

Схьабеара пондар. Делха доладелира пондаран мерзаш. Бека болабелира пондар. Шен пондарца тобанна хьалхавелира воккха стаг. Араелира кIант вина нана. Цунна гира вистхуьлуш стаг воцуш, гIайгIано кортош охьаохкийна лаьттачу тIемалойн тоба, хезира бекаш, боьлхуш пондар. Бармахь цавевзачу тIемалочун дакъа…

Буьйсанна декачу олхазаран эшарх тарлуш, шийлачу шовданан декаре буьйлуш, набарна бер дижо нанас олучу аганан иллех тарлуш бекара пондар. Пондаро дуьйцура нанас шен цхьаъ бен воцу кIант мел везаш кхиийна, дуьйцура ненан сийлахьчу боккхачу безамах… ЦIеххьана пондаран мерзаша ламанан лечанан гIергIар хазийра, лоьман цIийзар, берзан угIар хазийра. Цуо дуьйцура кIант-тIемало мел майра, доьнал долуш кхиънера. ТIаьххьара а, тIеман герзаш вовшах детталуш санна, къора бийкира пондар. Хеталора, болатан тарраш турсех детталуш санна, мостагIий боьхна, маьхьарий хьоькхуш санна, тIеман марсаллехь майрачу кIантана тIера барзакъ болатан гIовгIанца декаш санна… Цуо дуьйцура кIант-турпал мостагIехь мел майра летта, цуо уьш муха хIаллакбина. ТIаьххьара цхьа сирла цIена аьзнаш гIевттира пондаран мерзех. Уьш декара маьлхан зIаьнарех тарделла. Хетара, цара дуьйцу Даймехкан хазаллех, ирсечу дахарх, Даймехкан сийлаллех, и сий кхуллуш, лардеш болчех лаьцна… Даймехкан дуьхьа баьхначех, Даймехкан дуьхьа беллачех, цкъа а церан лийриг цахиларх…

Боьлхура пондар, тийжара пондар.

ЛадоьгIура кIант винчу нанас. Гуора цунна бармахь дакъа. Вистхуьлуш цхьа а воцуш, кортош охьаохкийна лаьтта тIемалой. Кхийтира нана… Бармахь Iуьллург кхуьнан кIант вара, кхуьнан цхьаъ бен воцург… Дуьххьара араваьллера иза ненера пурба доцуш… Иза майра леттера мостагIех. Дуккха а хIаллакбинера цуо уьш. Веллер ша а. Веллера даима ваха! Иштта дуьйцура пондаро. ГIайгIане цуьнан йиш…

Боьлхура пондар. Тийжара пондар…

Довха бIаьрхиш хьаьвдира ненан бIаьргех…

Къора узарш деш бекачу пондарна тIетевжира кIентан нана.

Боьлхура пондар, йоьлхура нана…

Мацца цкъа нана тIера дIаайелча, цецах санна Iуьргаш девллера пондаран уьн тIе. Ненан довхачу бIаьрхиша дагийнера иза. Кхин а чIогIа гIарабаьлла бекара пондар. Генна лаьмнашкахула дIаоьхура цуьнан аз. Цуо хIинца дуьйцура ненан кийрарчу йоккхачу гIайгIанах, къахьонах, балех.

Боьлхура пондар, тийжара пондар…

ДегI нисдеш, айаелира кIант вина нана. Цуо доггах мохь туьйхира:

– Со къинтIера ели хьуна, сан кIант!

– Тхо къинтIера девли хьуна, тхан турпал! – йийкира къонахийн тоба.

– Тхо къинтIера девли хьуна, тхан турпал! – геннара схьахазийра гонахарчу курчу ламанаша, Iаннаша, хиша, шовданаша…

Боьлхура пондар, тийжара пондар…

– Аса декъалво хьо, сан кIант! – мохь туьйхира нанас.

– Оха декъалво хьо, тхан турпал! – йийкира къонахийн тоба.

– Оха декъалво хьо, тхан турпал! – геннара схьахазийра гонахарчу курчу ламанаша, Iаннаша, хиша, шовданаша.

Боьлхура пондар, тийжара пондар…

Оьгура ненан бIаьргех довха бIаьрхиш… сийлахь латта а дашош!

3-г1а д1ахьушверг: «Мотт — иза халкъ латтош болу, цу халкъан синпха бу. Бакъдолу нохчалла цуьнгахь латтош берг а мотт бу».

4-г1а д1ахьушверг: 1илманчаша билгалдаьккхина ду нохчийн мотт гуттар а ширачу меттанех цхьаъ хилар.Масийта б1е,эзар шераш хьалха дуьйна долчу т1улгашна,чарташна,б1аьвнашна т1ехь х1инца а карадо нохчийн йозанца яздина дешнаш,кхин цхьацца йоза хиларан билгалонаш.

3-г1а д1ахьушверг:

Массо аг1ор бийца, хесто таро ю вайн вешан ненан мотт. Мел хаза , исбаьхьа ду Ненах, Даймахках лаьцна долу вайн иллеш, эшарш! Царах цхьадерш тахана шайн мукъамечу аьзнашца вайн дешархоша довзуьйтур ду вайна.

Ладог1а Даймехкан мукъамашка…

Йиш «Даймохк»

1-ра д1ахьушверг:

Везачу Дала хьекъал а, собар лойла вайна, вайн дайша дитина кост-весет ненан мотт 1алашбар, нохчаллах ца дохар кхочушдан. Аллах1а шен къинхьетамах ма дохийла вай. 1одика йойла шун!

2-г1а д1ахьушверг: Тахана ненан маттах хиэраваьлларг, кхана херлур ву шен халкъах, Даймахках, эзарнаш шерашкахь къомах къам дина схьадаьхкинчу г1иллакхех.

План-сценарий мероприятия «Нохчийн мотт –
сан дозалла», приуроченного ко Дню Чеченского языка

для обучающихся ГСВУ МВД России

Дата
и время проведения: 25.04.2021 г. в 15.30

1алашо: вайн
мотт угаре а исбаьхьчу, хазачу меттанех цхьаъ хилар довзийтар; вайн а, кхечу
къаьмнийн а яздархоша а, 1илманчаша а нохчийн меттан  хадийна лакхара мах
бовзийтар; дешархойн дегнаш чу шайн ненан матте бовха безам кхоллар.

Цхьанакхетар
д1адахьаран кеп:

Видеоролик «Нохчийн маттах дош. Хабаев
Исмаил»

Дауд:

Аганан иллица со  вижош, Нана,
Вайн матте сан марзо кхиийра ахь
Т1аьххьарчу т1аьхьено хестабеш кхана
хьомсара нохчийн мотт, хьо бахалахь

Раджаб:

Салам-маршалла ду шуьга лераме хьеший, хьехархой,
хьомсара накъостий!

Таханалера вайн цхьанакхетар а нохчийн маттана лерина
ду. Кхузахь вай юха а довзуьйтур ду, нохчийн мотт хаза а, оьзда а, хьалдолуш а
хилар.

Иштта довзуьйтур ду,
вешан мотт вайна безар, даима цуьнан сий дарца вай даха дезаш хилар а.

 Дауд:

25- г1а апрель, вайна ма-хаъара, нохчийн меттан деза
де лерина ду. Иза билгалдаькхна вайн Президента Кадыров
Р.А. даьккхина долу 2007-чу шеран №207 Указца.

Нохчийн Республикан Конституцин 10-г1а статья т1аьхь а
яздина ду:

«Нохчийн Республикин пачхьалкхан меттанаш лору нохчийн
а, оьрсийн а меттанаш…»

Раджаб:

Вай долчу
хьошалг1ахь ву……. нохчийн
яздархо, поэт, публицист, историк Нунуев Сайд-Хьамзат Махмудович 

Вай х1инца вайн хьеше
дош лур ду………….. хьоьга   дош ло

Дауд:

Х1ун
хир ду ненал  сийлахь а, деза а. Нанас оьздачу маттахь кхетош – кхиош, набарна
дийшош,  хазачу мукъамехь илли олуш,  дагчу бижийна вайна х1ара ненан мотт.

  
Ткъа вай нохчий ду. Дуьне къоьлличахьана оьздангаллийца, майраллийца,
комаьршаллийца, яхьца г1арадаьллачу къоман адамаш ду вай. Нохчийн нанас нохчийн
маттахь г1иллакх-оьздангалла а хьоьхуш, схьадог1у вай таханлерачу дийне. Мотт —
къоман культуран бух бу. Мотт д1абаьлча, къам а д1адолу.

Раджаб: 

Вайн ненан мотт
вайна Дала белла бу, цу маттахь къамелаш дина ширчу заманахь дуьйна
баьхначу вайн дайша, хьехамаш бина эвлаяаша, и бийцина Таймин Биболата,
Эвтархойн Ахьмада, Адин Сурхос, Харчойн Зеламхас, Шерипов Асланбека, Нурадилов
Ханпашас, Кадыров Ахьмад-Хьаьжас….

Дауд: 

Цу маттахь исбаьхьаллин хазна
кхоьллина вайна Бадуев Саь1ида, Мамакаев Мохьмада, Сулейманов Ахьмада,
Гадаев Мухьмад-Селахьа, Мамакаев 1арбис, Дикаев Мохьмада, Хамидов Абдулхьамида,
Арсанукаев Шайхис, Рашидов Шаида, Ахмадов Мусас, Кибиев Мусбека, Хатуев
1абдулхьамида…

Раджаб:

Дуккха а ю нохчийн
литературехь ненан маттах лаьцна язйина байташ. Царах цхьаъ ю шен ненан матте
а, Даймахке а болу ц1ена безам бовзуьтуш, Айдамиров Абузара язйина йолу «Ненан
мотт» ц1е йолу стихотворени.

Иза д1айоьшар ю вайн
дешархоша___________

НЕНАН МОТТ

Со вина Кавказан ломахь,
Къоьжачу баххьашна юккъехь.
Аьрзонийн баннашна лулахь,
Нанас со кхиийна берахь.

Цигахь
со набарна товжош,
Цо олу аганан илли,
Декара, дог хьоьстуш, довха,
Сан нохчийн маттара илли.

Сарахь
цо туьйранаш дуьйцуш,
Со цунах хьерчара кхоьруш,
Я халкъан илли цо олуш,
Д1атуьйра набаро хьоьстуш.

Шаьш
хьегна баланаш балхош,
Вайн халкъан турпалхой хестош,
Дайн-дайша даьхна и иллеш,
Декара дог 1ийжош, доруш.

Цу
иллийн дешнашца гора
Даймехкан исбаьхьа сурташ,
Маршоне, даймахке безам,
Вайн дайша къийсамехь гайтар

Ненан
мотт, хьуна т1е тийжаш.
Хьоьца шен баланаш балхош,
Хьоьца шайн дог-ойла г1иттош,
Ловш 1ийна уьш и буьрса денош.

Хьоьца
ду суна мел дезнарг,
Вина мохк, нанас сан хьестар.
Хьоьца ду сан велар, велхар,
Дахаре сан болу безам.

Бекалахь,
ненан мотт, тахна,
Дуьнене машаре кхойкхуш,
Лаьтта т1ехь Къинхьегам, Нийсо,
Вошалла, Ирс, Машар кхайкхош.

                                                                         А.
Айдамиров

Дауд:

Нохчийн мотт хаза а,
хьалдолуш а хилар ч1аг1дина оьрсийн яздархоша а, 1илманчаша а. XIX-чу
б1ешарахь ваьхначу Кавказан этнографа, воккхачу 1илманчас Петр Карлович Услара
иштта аьлла вайн маттах лаьцна:

 «…Нохчийн мотт ч1ог1а
къен хетар даржош берш, цунах цхьана а кепара кхетам боцу нах бу. Мелхо а, и
мотт, шен г1оьнца адаман ойланан уггаре а к1оргара аг1онаш а йийцалур йолуш,
ч1ог1а хьалдолуш бу».

Раджаб:

Ткъа вайна массарна а вевзаш
а волчу оьрсийн яздархочо Лев Николаевич Толстойс х1ара дешнаш аьлла вайн
маттах лаьцна:   «Нохчийн мотт угаре хазачу а, хьалдолчу а меттанех цхьаъ бу,
нагахь кхоччуш дика иза хууш хьо велахь».

Дауд:

Аьрзунаш ламанийн кортошкахь еха,

Мел лекха ду церан сий!

Деригге дуьне ду яхьйолчун меха:

Вайн лаьмнийн г1иллакх ду и.

Велало-векхало мел хала хиларх,

Даима 1алашде ахь,

Лам т1ера ло санна, дайн ц1ена г1иллакх,

Кхерчара ц1е санна, яхь.

                                                      «Аьрзунан
илли» 1абдулхьамид Хатуев.

Раджаб:

Адамаш
кхетош-кхиорехь а онда г1ирс бу мотт. Ненан матто 1ама до вайна нохчийн оьзда
г1иллакхаш, ламасташ.

Диканехь
я вонехь

Дош
ала дезча,

К1оргера
ян воьлча

Хиламийн
чот,

Эхь,
иман я г1иллакх,

Доьналла
эшча,

Собар
лург хиллера

Сан
ненан мотт

Ткъа х1инца Нохчийн г1иллакхех, собарах лаьцна сценка гойтур ю вайн дешархоша

Сценка

Дауд:

Буьйцуш мотт боцуш халкъ
хуьлийла дац, цундела вай хаддаза ларбан беза, дола дан деза х1аллак ца
хуьлуьйтуш, 1алашбеш схьабеанчу вешан меттан. Мотт д1абаьлча халкъан тезет,
ловзар-синкъерам, дика-вон  д1адолу. Ткъа уьш д1адевлачу халкъах халкъ ала йиш
яц.  Вайн халкъах вайна кхане а йолуш халкъ хила лаахь, угара хьалха нохчийн
мотт, олуш ма-хиллара, баьрче баккха беза вай.  

      Нохчийн мотт, хьалдолуш а, бийца атта а бу. Шен
ненан мотт доггах безаш воцчунна, Даймохк а безар бац.

Раджаб:    

Ненан маттал хаза а,
сийлахь а х1ума дан а дац, хила йиш а яц. Мел нуьцкъала, массо а аг1ор бийца
таро йолуш бу вайн нохчийн мотт:

                    Хьешашка – оьзда,

                    Доттаг1чуьнга – мерза,

                    Мостаг1чуьнга – буьрса,

                    Захалонна – хаза,

                    Масла1атана – к1еда,

                    Берашка – эсала.

       Амма кхетам к1езиг болчу адамийн ницкъ ца кхочу
цуьнан мах хадо. Цара 1амо а, бийца а хала хиларна т1етоьтту шайн ледарло.

Дауд:

Вайн цхьаьнакхетар д1адерзош
ладог1а луар дар цу тайпачу нахана йог1уш йолчу Ш. Арсанукаевн «Ненан мотт»
стихотворенига.

Ненан Мотт

Доьзалехь
бийцар а дастама хеташ,
Хьо винчу ненан мотт д1атесна ахь.
«Сов къен бу дешнашна, бац атта кхеташ!» —
Бохуш, и сийсазбан ца хета иэхь.

Ладог1ал
цкъа соьга, «хьекъале корта»,
Ладог1ал, яккхий д1а лергара потт:
Йист йоцу х1орд санна, бу хьуна шорта
Ша хууш волчунна вайн нохчийн мотт.

Г1иллакхе,
оьзда бу доттаг1че буьйцуш,
Мостаг1че вистхуьлуш — ду ира герз,
Хьомечу езаре безам ахь буьйцуш,
Бека и, шех хуьлий хьан деган мерз!

Мерза
бу моз санна ша безачунна
Ламанан шовданал ц1ена бу и.
Лермонтовс, Толстойс а ладег1на цуьнга
Услара даггара хестина и.

Б1ешераш
хийла д1а ихна, и бекаш,
Хьацарлахь, къийсамехь кхиъна и бу,
Кхоьллинчу халкъана сов хьанал бецаш
Даима ша хилла нохчийн мотт бу.

Вайн
х1алкъан ойланаш, дахар а г1ийла
Далхадеш, къийсамна г1иттийна цо.
Нохчийн майралла, оьзда хийла
Зевнечу иллешкахь йекийна цо!

Сийлахьчу
Октябро шуьйра некъ белла,
Тахна вай ирсехьа г1улч туьйсуш ду.
Кавказан лаьмнашкахь эшаре баьлла,
Вайн дегнаш г1иттадеш нохчийн мотт бу.

Кхидолчу
къаьмнашна шайнаш а санна,
Нохчашна шайн мотт а сов хьоме бу.
Нагахь хьо ца ваг1ахь хьайн х1алкъцанна,
Хаалахь, декъазниг,- хьо цхьалха вуй!

Ш. Арсанукаев

Раджаб:   

Дала ненан мотт беза, цуьнан сий дан, иза
к1оргера бовза,  г1иллакхе, оьзда и бийца а ницкъ лойла вайна! Цу т1ехь
чекхдолу вайн цхьанакхетар. Ладог1арна баркалла. 1одика йойла шун, марша 1ойла!

25 апрель-Нохчийн меттан Де. «Ларбе мотт, хазбе и …»

Вед.1-Де дика хуьлда ,тхан хьоме доттаг1ий.

Вед.2-Маршалла ду шуьга массаьрга ,х1окху дезчу дийне –Нохчийн меттан Дийне гулбеллачаьрга.

Вед.Дезденош тайп-тайпана ду :хьехархойн ,лоьрийн,студентийн иштта д1а кхин а.Ткъа хьенан дезде ду Нохчийн меттан Де?

Вед.Нохчийн мотт буьйцуш а ,1амош а и бийца лууш волчу х1ораннан а .Делахь х1ета ,массо а къоман.

Вед. Къоман уггаре коьрта билгало мотт бу. Нохчийн Маттаца схьакхачийна вайга вайн дайн-наноша халкъан иэс,,амал,г1иллакхаш. къомо шен мотт хьалаайбар ,цо шен синкхетам самабаккхар ду.

Вед. НР президента Р.А.Кадыровс шен Указца «Нохчийн меттан Де» -д1акхайкхийна апрель беттан 25-г1а де. Оцу указца цо гайтина шен матте болу ларам.

Вед. Тахана вай х1окху дезчу денца декъал дан баьхкина уггаре кегийра декъашхой-хьалхарчу классера дешархой.Ладог1ий вай цаьрга.?!

Хьехархо.Хьеший бовзийтар,царна дош далар. (журналист,поэт)

Вед. 1илманчаша дерриге а дуьненахь, кхо эзар сов къаьмнийн мотт лору.Нохчийн мотт-нохчийн къоман халкъан моттбу.

19-чу б1ешарахь ваьхначу Кавказан этнографа Петр Карлович Услара нохчийн маттах лаьцна кху кепара яздина: «Нохчийн мотт ч1ог1а къен хитар даржош даржош берш цунах цхьана а кепара кхеташ боцу нах бу.Мелхо а и мотт шен г1оьнца адаман ойланаш –уггаре а к1оргера аг1онаш йийцалур йолуш,ч1ог1а хьалдолуш бу»

Вед.Ткъа вайн г1араваьллачу яздархочо ,поэта Шайхи Арсанукаевс шайн «Ненан мотт» стихотворенехь аьлла хьекъале дешнаш.

9-г1а классерчу Дешархочо д1айоьшу байт Ш.Арсанукаев «НеНан мотт»

Вед.Цу хенахь дуьненан воккхачу яздархочо Л.Н.Толстойс нохчийн маттах лаьцна кху кепара аьлла хилла: «Нохчийн мотт уггаре а хазачу а ,хьалдолчу а меттанех цхьаъ бу ,нагахь кхочуш дика иза хууш хьо велахь»Цо билгалдинарг мехала маь1на ду.

Песня: «Даймохк»

Вед. Нохчийн меттан хазалла а , исбаьхьалла а гойтуш язйина вайн яздархоша ,поэташа а Билал Саидовс,Абузар Айдамировс.,М.Мамакаевс иштта д1а кхиа.Х1инца цаьрга цхьайолчаьрга вай ладуг1ур ду.

Дешархо (под мелодию) «Со вина кавказан ломахь»А.Айдамиров.

Дешархо . Кибиев М. Ненан мотт.

Песня.

Рашидов Ш. Стих.ненан мотт.

Вед.Мотт ц1ена а, говза а буьйцучу стаге ладог1а ца к1орда до.Оцу адамех ву вайна массарна а хьомсара волу Зайнди Джамалханов.

Вед.Нохчийн къомах цхьа а стаг вац иза ца вевзаш.Цунах тахана дукха наха «меттан да «олу .Меттан 1илманча ,поэт,яздархо санна вевза тахана З.Джамалханов.

Стих -вайн мотт дуй-те( Хатуев А.)

Вед.Халкъан академика ,профессора З.Джамалхановс нохчийн матах лаьцна кху кепара аьлла. «Ненан мотт-халкъан дахаран хазна ю.Мотт адамийн уьйран а ,кхиаран а .къийсаман а г1ирс бу.

Халкъан мотт – халкъан историн куьзга ду.»

Стих.Дикаев М. «Нохчо ву со.»

Вед. Хьоме бу нохчашна Ненан мотт а ,вина мохк а ,къоман 1адат а,г1иллакх. Вайга х1ун я муха дийцалур дара б1е шо хьалха Иордане ,Шеме ,хонкаре д1абахана хиллачу нохчаша ненан мотт бицбалийтина хиллехь..

Сулейманов ахьмада аьлла:»Кхо х1ума ду кху дуьненчохь даима а цхьаьна хила дезаш ,вовшех даьхча кхуьй а леш –Даймохккий,ненан моттий ,халккъий.» Тахана а ду сийлахь а .деза и кхоъ-Даймохккий,моттий,,къаммий-вовшех къасто йиш йоцуш.

Стих. «Даймохк» Рашидов Ш.

Вед. Ненан меттан ницкъах дуй буш САнна теша до вай М.Мамакаев Мохь мада: «… шен ненан мотт халкъо сий ойбуш 1алашбахь цу халкъан парг1ато цхьаммо а хьошур яц.»

Дешархо :стих Ш.Арсанукаев «Весет»(Хаджиева Ф.)

Хазнашлахь хазна ю ненан мотт къоман ,

Ненан мотт мел беха къам дуьсу даха ,

Ткъа нагахь, мотт шеен лахь, къам лей д1адолу

ненан мотт бицбинарг сийсазво наха.

Нохчийн мотт-и къоман синхазнийн хьоста

Ларбина къийсамехь массо а ханна

Раг1 х1инца хьоьгахь Д1аэций хьаста

Ден весет кхочушде къонахчо сана

Ларбе мотт,хазбе и ца еш мало

Т1аккха хьайн весет деш к1анте д1ало.

Вед.Нохчийн мотт, хьо бека бисалахь

тахконза дисинчу аганна,

ненан мотт,хьо хезчохь бисалахь

Нана мел езачу бераннаНохчийн мотт хьо бийца бисалахь

Ненан мотт мел безачунна

Нохчийн мотт ,хьо баха бисалахь

Нохчийн къам мел деха цуьнца.

Песня : « Ларйойла хьо везчу Далла.» (Все участники)

Дош ду нохчийн меттан хьехархочунна (Абуевой Т.И.)

Танец (лезгинка.)

29.11.2019

Нохчийн меттан лерина мероприяти

Мероприятие начинается с просмотра видеоролика посвящённого Дню чеченского языка (учитель в национальном костюме)
Видеоролик № 1
— Хьоме бераш, лераме хьеший, хьомсара накъостий, тахана вай д1ахьур ду, Нохчийн меттан дезчу денна лерина долу вовшахкхетар. Вайн Республикехь хаза г1иллакх хилла схьадог1уш ду 25-чу апрелехь Нохчийн меттан де даздар.
Видео ролик №2 Указ президента Рамзана Ахматовича Кадырова
Вайн паччахьо дина омар кхочушдар гойтуш, аса тидаме йуьллур кхи цхьа а (видеоролик )
Тахана вайн вовшахкхетар д1адолор ду, нохчийн сийлахь поэта Шайхи Арсанукаевн «Ненан мотт» ц1е йолчу стихотвореница. (две девочки и мальчик в национальных костюмах читают)

Оценить

4143

Поделитесь с коллегами:

Муниципальное бюджетное образовательное учреждение

«Средняя общеобразовательная школа № 4 с. Серноводское»

Сунженского муниципального района.

В рамках реализации Единой концепции духовно-нравственного воспитания и развития подрастающего поколения Чеченской Республики

2а класс

Классный руководитель Акиева К.Ю.

1алашо: вайн мотт угаре а исбаьхьчу, хазачу меттанех цхьаъ хилар довзийтар; вайн а, кхечу къаьмнийн а яздархоша а, 1илманчаша а нохчийн меттан хадийна лакхара мах бовзийтар; дешархойн дегнаш чу шайн ненан матте бовха безам кхоллар.

Цхьанакхетар д1адахьаран кеп:

1-ра ведущи:

25- г1а апрель, вайна ма-хаъара, нохчийн меттан деза де лерина ду.Таханалера вайн цхьанакхетар а нохчийн маттана лерина ду. Кхузахь вай юха а довзуьйтур ду, нохчийн мотт хаза а, оьзда а, хьалдолуш а хилар. Иштта довзуьйтур ду, вешан мотт вайна безар, даима цуьнан сий дарца вай даха дезаш хилар а.

2-г1а ведущи:

Дуьненчохь са мел долу х1ума ненан кийрара схьа даьлла ду. Х1ун хир ду ненал сийлахь а, деза а. Нанас оьздачу маттахь кхетош — кхиош, набарна дийшош, хазачу мукъамехь илли олуш, дагчу бижийна вайна х1ара ненан мотт.

Ткъа вай нохчий ду. Дуьне къоьллича хьана оьздангаллийца, майраллийца, комаьршаллийца, яхьца г1арадаьллачу къоман адамаш ду вай. Нохчийн нанас нохчийн маттахь г1иллакх-оьздангалла а хьоьхуш, схьадог1у вай таханлерачу дийне. Къоман культура ненан маттаца йоьзна ю. Ненан маттахь хьоьху дика мел дерг а. Нохчийн маттахь вайн оьзда г1иллакхаш довзуьйту хьехархоша.

1-ра ведущи:

Дуккха а ю нохчийн литературехь ненан маттах лаьцна язйина байташ. Царах цхьаъ ю шен ненан матте а, Даймахке а болу ц1ена безам бовзуьтуш, Айдамиров Абузара язйина йолу «Ненан мотт» ц1е йолу стихотворени.

2-г1а ведущи:

Ненан мотт ца безачунна, шен къам а, мохк а безар бац. Цуьнан сий ца лардечо, ненан сий а лардийр дац. Цунах лаьцна ч1ог1а дика аьлла Саидов Билала шен «Ненан мотт» стихотворенехь.

1-ра ведущи: Ненан маттал хаза а, сийлахь а х1ума дан а дац, хила йиш а яц. Мел нуьцкъала, массо а аг1ор бийца таро йолуш бу вайн нохчийн мотт:

Хьешашка — оьзда,

Доттаг1чуьнга — мерза,

Мостаг1чуьнга — буьрса,

Захалонна — хаза,

Масла1атана — к1еда,

Берашка — эсала.

Амма кхетам к1езиг болчу адамийн ницкъ ца кхочу цуьнан мах хадо. Цара 1амо а, бийца а хала хиларна т1етоьтту шайн ледарло.

Ладог1а цу тайпачу нахана йог1уш йолчу Ш.Арсанукаевн «Ненан мотт» стихотворенига.

2-г1а ведущи:

Нохчийн мотт хаза а, хьалдолуш а хилар ч1аг1дина оьрсийн яздархоша а, 1илманчаша а. XIX-чу б1ешарахь ваьхначу Кавказан этнографа, воккхачу 1илманчас Петр Карлович Услара иштта аьлла вайн маттах лаьцна:

« Нохчийн мотт ч1ог1а къен хетар даржош берш, цунах цхьана а кепара кхетам боцу нах бу. Мелхо а, и мотт, шен г1оьнца адаман ойланан уггаре а к1оргара аг1онаш а йийцалур йолуш, ч1ог1а хьалдолуш бу».

1-ра ведущи:

Ткъа вайна массарна а везаш а, вевзаш а волчу оьрсийн яздархочо Лев Николаевич Толстойс х1ара дешнаш аьлла вайн маттах лаьцна: « Нохчийн мотт угаре хазачу а, хьалдолчу а меттанех цхьаъ бу, нагахь кхоччуш дика иза хууш хьо велахь».

2-г1а ведущи:

Буьйцуш мотт боцуш халкъ хуьлийла дац, цундела вай хаддаза ларбан беза, дола дан деза х1аллак ца хуьлуьйтуш, 1алашбеш схьабеанчу вешан меттан. Мотт д1абаьлча халкъан тезет, ловзар-синкъерам, дика-вон д1адолу. Ткъа уьш д1адевлачу халкъах халкъ ала йиш яц, уьш шен халкъана ямарт хиллачарех лаьтта кхераме дог1маш ду. Вайн халкъах вайна кхане а йолуш халкъ хила лаахь, угара хьалха нохчийн мотт, олуш ма- хиллара, баьрче баккха беза вай.

Нохчийн мотт, хьалдолуш а, бийца атта а бу. Шен ненан мотт доггах безаш воцчунна, Даймохк а безар бац.

1-ра ведущи:

Цигахь со набарна товжош,

Цо олу аганан илли

Декара, дог хьостуш, довха,

Сан нохчийн маттара илли

Илли «Даймохк».

2-г1а ведущи:

Бекалахь, ненан мотт, ца хедаш, ца соцуш.

Хьайн хазчу мукъамца тхан дегнаш делош!

Бекалахь, ненан мотт, тхан деган мерз хилий.

Бакъонца, машарца даха ницкъ луш!

Мероприятие ко Дню Матери «Женщина, чье имя Мать»

Цель:
— вовлечь школьниковв мысленную и познавательную активность в подготовке и проведении праздника;
— помочь увидеть роль матери в жизни каждого человека;
— формировать познавательный интерес к культурному наследию, к изучению поэзии;
— развивать умение подбирать нужный материал, четко формулировать и излагать свои мысли;
— развивать творческие способности;
— привитие чувства любви, почитания матери, женщины;

Оборудование:
Технические средства обучения (презентация), видеозаписи, фото материалы.
Оформление сцены: на вырезанных из ватмана кленовые листьях высказывания о женщине-матери.
Центральная часть сцены: образ матери с ребенком (бумагопластика, цветы, шары).
Ход мероприятия.

Звучит песня В. Толкуновой «Поговори со мною мама».

Ведущая. Самое прекрасное слово на земле – мама. Оно звучит одинаково на всех языках мира.

Ведущий 1. Многие поэты и писатели обрались в своем творчестве к этой теме. Одни – трогательно печалились об утраченном счастье общения с матерью, другие – с юмором вспоминая детские проделки. Но все же эти произведения отличает общее настроение: мама – это основа всей жизни, начало понимания любви, гармонии и красоты.

Ведущий2 Нана! Ма мерза ду-кх и дош. Нана, ма хаьа-кх хьуна сан дагара. Ма хьоьху хьуна даго сан ойла г1айг1ане, г1ийла хилча, г1елъелла, сарралац уьдуш лелла чуйирзича, лазаро б1арзйина, са малделла йисича, са хьийзаш, сагатделла хьаьвзича. Дерриге а хаьа хьуна. Ма-дарра даго хьоьху хьуна соьгара хьал-де. Долчунна т1аьхьа кхуьу, доллучух кхета. Тхоьга, хьайн берашка ладуг1уш, синтеме дац хьан экаме са. Массеран а г1айг1а хуьлу хьуна, массарех а дог лозу хьан, сан хьомсара Нана.

Ведущая. Наш рассказ о вас милые мамы.

1 чтец.

Нохчийн Нана, сийлахь ю хьо,

Кху дуьненахь марзо ю хьо,

Хьан безамо дохдо дуьне,

Хьан куьйгаша хаздо дуьне.

Хьан б1аьрсица – седан серло,

Хьан амалца – маьлхан серло,

Хьан къинхетам – деган йовхо,

Хьан хьекъало – махкахь барт бо.

Г1иллакх, г1уллакх ахь 1амадо,

Оьздангалла хьан къилба ду.

Хьо леринарг декъал ма ву,

Хьо тхан нохчийн Нана ма ю.

Хийла бала ахьа лайна,

Хийла хало эша йина,

Ахь вайн халкъан ц1е ларйина,

Сийлахь ю хьо даиманна.

Хьуна иллеш дохур ма ду,

Хьуна эшарш лоькхур ма ю.

Декъалйе хьо Везчу Дала,

Нохчийн Нана, сийлахь Нана.

2 чтец.

С. Островой
Женщина с ребенком на руках.
Есть в природе знак святой и вещий,
Ярко обозначенный в веках:
Самая прекрасная из женщин —
Женщина с ребенком на руках.
От любой напасти заклиная
(Ей – то уж добра не занимать),
Нет, не Богоматерь, а земная,
Гордая, возвышенная мать.
Свет любви издревле ее завещан,
И с тех пор живет она в веках,
Самая прекрасная из женщин,
Женщина с ребенком на руках.
Все на свете мерится следами,
Сколько б ты не вышагал путей,
Яблоня украшена плодами,
Женщина – судьбой своих детей.
Пусть ей вечно солнце рукоплещет!
Так она и будет жить в веках –
Самая прекрасная из женщин,
Женщина с ребенком на руках!

Ведущий1  По статистике каждую секунду в России рождается три человека. С первого дня ребенок нуждается в заботе матери, а для матери ребенок становится смыслом жизни.

Ведущий2

Нана!

Дуьнент1ехь уггаре а исбаьхьа дош ду и, дуьххьара дуьненчу даьллачу беро олуш долу дош а и ду. Массо а маттахь цхьабосса к1еда-мерза дека и дош.

Ненан куьйгаш уггаре къинхетаме а, ховха а ду.Тешаме а, сема а ду ненан дог.Цуьнан цкъа а ца бов безам, иза цхьанна а х1умана бендоцуш ца хьоьжу. Хьан масса а шо делахь а пхиъ а шовзткъе пхиъ,хьуна гуттар а езар ю нана,цуьнан б1аьра хьажар.Хьан нене болу безам сов мел бу,хьан дахар синкъераме а сирла а ду.

2 чтец.

Набарна д1атовжар доцуш,

Ахь ойла стенна йо техь?

Сан нана, хьо дагалоций,

Ас хьосту мел дог1у де.

Г1айг1ане ма 1ехьа г1ийла,

1енадеш хьайн б1аьрхиш!

Ахь лайна баланаш хийла,

Йина хьо-м хеназа тиш.

Схьалаха хьайгара бала,

Базбелла хьуна и сов

Хьо ирсе яхийта нана,

Хьан метта лийр яра со.

Нагахь ас вас йинехь хьайна,

Ялалахь къинтера хьо.

Хьох хаьдда ма гойла зама,

Хьо йоцург ирс дайна го.

2 чтец.
Д. Яндиев Мама.

Сердце маленькое упрямо
Бьется, бьется, глаза горят.
Слово первое, слово «мама»
Губы нежные говорят.
Ведь у белых, у чернокожих
В первом слове – одна любовь.
И недаром оно похоже
На любой из земных языков.
Неужели настанет время,
Сын забудет как слово звенит,
И тягчайшее из преступлений
Против детства, людей, растений
Сердце матери оледенит?
Не дадим ему волчьей рысью
Пробегать меж людей во мгле!
Должен быть самым ясным, чистым
Материнский взгляд на земле!

Выходит 1-я девушка

1-я девушка. Мать – чудо мира. Своей бесконечной готовностью у самопожертвованию она дарит ребенку чувство нежности и защищенности своим голосом.

1-я девушка

Нохчийн къоман философехь доьзал дийнна цхьа дуьне ду. Оцу дуьненан да стигал ю, латта-нана. Нохчийн къоман хьекъалахь доьзал г1ишлошца а бусту. Оцу г1ишлонан да-тхов,ткъа ц1енкъа-нана. Нана ц1енкъаца юстар,цо шен доьзалан массо а г1айг1а шен дагчохь худ бохург хилла.

Звучит колыбельная песня. (девушка остается на сцене, из кулис обеих сторон выходят остальные девушки)

Звучит песня «   ».

2-я девушка. Мы любим своих мам, молодых и пожилых. Все они для нас самые лучшие, добрые, умные, красивые.

3-я девушка

Нана! Дог хьосту ахь, ойла ч1аг1йо, малхан з1аьнарш санна дуьне серладоккху. Нана, Нана! Сан деган йовхо, дуьненан марзо ю хьо.

4 –я девушка. Мать все стерпит, все простит. Вот только б не было войны, об этом заклинает каждая мать, потому что война рождает ненависть и страх.

5 –я девушка

Кху дуьненчохь мел долчу х1уманал а сийлахь — Доккхачу дарже лерина бу ненан мерза безам, къинхетаме дог, ховха куьйгаш, хастаме б1аьрхиш. Шен берийн аьрха амалш хьесапе ца оьцуш, уьш мелхо а хьоьстуш, цара д1а мел боккхучу когаца уьш юьхь1аьржонах, тешнабехках ларделахь бохуш, Везчу Деле доьхуш йоккху нанас ша дуьненчохь йоккху хан.

4-я девушка. У мам  наших мальчиков  особая миссия и особое звание: они матери будущих защитников Родины. И мы хотим им пожелать, чтобы в их судьбы и судьбы их сыновей никогда не вошло страшное слово «война». ( Девушки уходят, музыка заканчивается).

Звучит песня в исполнении С. Ротару «Баллада о матери».

3-й чтец.
Я сына родила не для войны!
Не для войны букварь ему давала,
Тревожилась, гордилась, токовала,
Пожизненно влюбленная, как мать.
Готовая и штопать, и мечтать,
И ждать скупых, нерасторопных писем
С какой – нибудь окраины страны.
Я сына родила не для войны!
Еще вчерашний звонкий голосок,
а нынче — жизнерадостный басок
Мне веру в жизнь и счастье утверждает.
А где – то в мире солнечном блуждает
Угроза смерти, голода и тьмы.

Гремят раскаты орудий, выходит девушка в белом платке, бросает его в центр сцены.

Девушка в белом платке. Говорит: « Самое страшное и трагичное для матери потерять своего ребенка. Наверное, поэтому матери всего мира ненавидят войны, ведь они уносят жизни их сыновей» (и берет платок).

Звучит песня «    ».

Девушка в белом платке выходит в середину сцены и говорит: « У чеченцев существует поверье: когда между воинами женщина бросает белый платок – битва прекращается (уходит, выходит 1-я девушка)

1-я девушка. Осенью 1993 года – грузинская женщина – режиссер обратилась к женщинам Грузии с призывом прекратить войну между народами Закавказья. Ее поддержали тысячи женщин – матерей ( на слово «поддержали» выходит 2-я девушка, остаются на сцене).

2-я девушка. Был создан «Союз белого платка». Эшелон в составе из 200 женщин отправился в горячие точки Азербайджана, Армении, Карабаха, Грузии, Чечни, во всех населенных пунктах их ждали, встречали со слезами на глазах и присоединялись к ним (выходят все девушки 3).

Юноша. Солдаты бросали оружие, на время останавливалось кровопролитие. В 1993 году был провозглашен День Матери – День белого платка (девушки в центре снимают белые шарфы и взмахом одной руки поднимают их над собой).

История праздника ( на сцене остаются и рассказывают две девушки).

3-я девушка. Традиция празднования Дня матери берет начало еще в женских мистериях древнего Рима, предназначенных для почитания Великой Матери – богини, матери всех богов. Также известно, что в Англии 15 века отмечалось так называемое «Материнское Воскресенье» — четвертое воскресенье Великого поста, посвященное чествованию матерей по всей стране.

4-я девушка. В США День матери отметили впервые в 1872 году по инициативе Джулии Уард Хоу, но по смыслу, это был скорее День Мира. Собственно День Матери отмечается в США с 1907 года., ежегодно во второе воскресенье мая, а в 1914 г. Президент Вудро Вильсон сделал праздник официальным.

3-я девушка. День матери отмечается в Австрии, как и во многих других странах, каждое второе воскресенье мая. Традиции празднования этого дня похожи на традиции 8 Марта в России. Обычно дети на этот праздник преподносят небольшие букетики весенних цветов. В коле и на специальных занятиях детям помогают учить стихи и мастерить подарки. Этому празднику посвящаются многочисленные развлекательные мероприятия, кондитеры выпекают специальные торты, а в меню ресторанов появляются специальные кушанья.

Есть у австрийцев и День отца – он обычно празднуется в день католического Вознесенья.

(Во время рассказа в презентации 1 кадр. «Колизей», 2 кадр флаг США, 3 кадр флаг Австрии, 4 кадр флаг Германии, 5 кадр флаг России.

4-я девушка. Впервые День матери в Германии был отмечен в 1923 году, как национальный праздник отмечается с 1933г.

3-я девушка. Матерям дарят в этот день цветы, маленькие сувениры, приятные мелочи, неожиданные сюрпризы и горячие поцелуи. Хотя главный подарок – это внимание. Взрослые дети посещают дом родителей и тем самым говорят им: «Мы вас не забыли и за все будем Вам благодарны!» (выходят ведущий и ведущая).

Ведущая. В России выделять День матери стали сравнительно недавно. Хотя, по сути, это – праздник вечности: из поколения в поколение для каждого мама – главный человек. Становясь матерью, женщина открывает в себе лучшие качества: доброту, заботливость, любовь. В России этот праздник отмечают с 1998 года, в последнее воскресенье ноября.

Ведущий. Многие ли из нас в этот день говорят теплые слова своим мамам? Мы помним о них, когда нам становится плохо, мы вспоминаем когда у них день рождения, а в остальные дни? До недавних пор этот день – День матери проходил у нас незаметно, да и в календаре он появился не так давно. День матери это праздник, который стал традицией в нашей стране и в нашем колледже.

Ведущая. Так легко ли быть матерью? Нет. Это самый тяжелый труд. Ведь мама отвечает не только за физическое состояние своего ребенка, но и за его душу. И сколько бы не было тебе лет, тебе всегда нужна мать, ее ласка, ее взгляд, и чем больше твоя любовь к матери, тем радостнее и светлее жизнь.

Свой музыкальный подарок дарит …… (песня)

4- й чтец. (на экране картинка «ладошка ребенка на ладони матери»)

А. Барто
«Мама»
Было утро в тихом доме,
Я писала на ладони
Имя мамино,
Не в тетрадке, на листке,
Не на стенке каменной,
Я писала на руке
Имя мамино.
Было утром тихо в доме,
Стало шумно среди дня
-Что ты спрятала в ладони?
Стали спрашивать меня.
Я ладонь разжала:
Счастье я держала.

(картинка- ладонь мамы и ладонь малыша).

Ведущий1. Счастье матери это счастье ее детей. Дети – цветы жизни, они как радуга, как лучи солнца, как нежное дуновение ветерка.

Ведущий.2 Беран багах дуьххьара дош даьлча, дуьххьарлера ког цо баьккхича, багахь церг гучуяьлча, доккхачу дикане ша кхачарх тешна хуьлу иза.Къа дац т1аккха ненан, бер доккха хилча , ненан ян ма-еззара цо терго еш ца хилча?

Ведущая 1. Дети для матери – самое дорогое на земле. Любовь матери к детям безгранична, бескорыстна, полна самоотверженности. Мама всегда помнит о своем ребенке, где бы он не находился.

(звучит песня.)

Ведущий 2. Вот только мы – их дети – не всегда это понимаем и не всегда должным образом благодарим за сделанное ими для нас.

Ведущий 2 Нана дуьненчохь йолчу хенахь вайна ца хаьа цуьнан мах. И д1аяьлча, шен догъэца нана йоцуш ша висча, хаьа стагана цуьнан хьал, т1аккха самаволу ишттаниг, т1аьхьа делахь а.

Видео Хабаев Исмаил «Нана»

Презентация «Сына мать качала»

Сына мать качала

Сына мать качала…баюшки — баю,
Вырастешь сыночек…помни мать свою.
Ночь уже проходит и встает заря,
Мать качала сына…думала — не зря.
Все плохие мысли от себя гнала,
И с какою гордостью в первый класс вела.
Годы пролетели -вниз с горы, рекой,
В жизни у мальчишки — первый выпускной.
Далее учеба в городе большом,
А потом сыночек в армию ушел.
Мать переживала…ночи не спала,
Каждую копейку сыну берегла.
Господа просила…все слова, как стон,
О здоровье сына у святых икон.
Свадьба отшумела…»Дым стоял столбом»
И сынок покинул старый отчий дом.
Жизнь его кружила в карусели дней,
Не звонит…не пишет матери своей,
А она все плачет сидя у окна,
Серенькая кошка…да она — одна.
И душа рыдает, и под сердцем жжет,
Что же сын не едет…внуков не везет?
Все у сына в общем в жизни хорошо,
Жизнь свою устроил, сам себя нашел.
Для семьи трудился не жалея сил
…А о ней не вспомнил…а о ней забыл.
И никак до сына это  не дойдет,
Что молитвой мамы , он вот так живет.
Плачет сын у гроба…»Мамочка , прости»
Ношу эту тяжкую до конца нести.
Помнить о родителях — жизненный закон,
Он об этом вспомнил после похорон.
На глаза попались в тайном уголке
Сбереженья мамы в носовом платке.
Рядышком записка…»Я тебя ждала,
Здесь насобирала, что , сынок, смогла»
Плакал над деньгами, сам себя кляня:
Он такие деньги делал за полдня.
И душа рыдает …и прощенья нет,
Мать их собирала целых десять лет…

Ведущая. Какими бы взрослыми ни вырастали дети, для мам они всегда останутся детьми. Детям, разлетевшимся из родительского гнезда, порой некогда позвонить, приехать. И болит материнское сердце.

6-й чтец. ( во время стихотворения на экране фотографии писем).

С. Викулов «Пишите письма матерям»

Поют гитар походных струны,
в тайге, в горах, среди морей…
О сколько вас сегодня, юных,
живет вдали от матерей!
Вы вечно, юные, в дороге –
то там объявитесь, то тут…
А ваши матери в тревоге
вестей от вас все ждут и ждут.
Они считают дни, недели,
слова роняя невпопад…
Коль рано матери седеют –
не только возраст виноват.
И потому, служа солдатом
или скитаясь по морям,
почаще все-таки, ребята,
пишите письма матерям!.

Сценка:
«Алло, мама!»

Мама, алло! Ну здравствуй, родная!
Как ты? Да, я –то нормально, спасибо.
Нет, не поздравил. Да че-то, не знаю…
Нет, не заеду. Когда? Будет видно.
Мама, алло! Как там брат? Не болеет?
Вы получили мои бандероли?
Кран протекает? А брат – не сумеет?
Что он- мальчишка? Пять лет ему, что – ли?
Мама, алло! Как вы там, все в порядке?
Да, ты писала. Отслужит, вернется.
Школьные перебирала тетрадки?
Там где без «л» написал я про солнце?
Мама, алло! Ну, не плачь… в выходные.
Может попозже. Нет времени, мама.
Да, одеваюсь тепло… С шерстяными!
Кушаю тоже.
Ну, мама…ну, мама!…
Мама, алло! Что такое случилось?
Меду покушай, лимончики с чаем.
Нет, не смогу.
В Новый год или после…
Дел очень много. Я тоже скучаю.
О, брат! здорово! Я скоро приеду.
Как там мамуля?…
…еду, брат. еду!

Ведущий. Мама, мамочка! Сколько тепла таит это магическое слово, которое называет человека самого близкого, дорогого, единственного. Материнская любовь греет нам до старости. Мама учит нас быть мудрыми, она переносит все наши беды вместе с нами, она нам дает жизнь.

Ведущая. Потому она порой бывает строгой, взыскательной, ведь она понимает свою ответственность за сына или дочь, желает им добра, счастья. Мать – первый учитель и друг ребенка, причем самый близкий и верный. Не всегда мы ценим труд матери, воздаем ей должное, выражаем свои любовь и благодарность. А ведь ничто так не согревает душу, как добрые, ласковые слова дочери или сына.

7-й чтец. (на экране картинка «роза с надписью»).

Я гимны матери пою
За то, что жизнь ее как подвиг,
Что сотворила жизнь мою
И злобы никогда не помнит.
Я гимны матери пою
За бесконечное терпенье,
За смелость в жизненном бою,
За сладкие любви мгновенья.
Я гимны матери пою:
На свете нет ее прекрасней.
Она несет нам в жизни счастье,
И звезды честь ей отдают.
Я гимны матери пою
За то, что нас она лелеет,
Как солнце, светит нам и греет,
И где она, там как в раю.
И повторять не устаю:
Превыше доброта и верность,
Я гимны матери пою!
(Гитара)

Ведущий. Мы гордимся нашими мамами, радуемся их профессиональным достижениям. Но гораздо больше — тому, что они вкусно готовят, создают уют в доме, согревают всех своими заботами и любовью. Ведь самое главное в жизни каждого человека – это его семья, которая дает ему опору на всю жизнь, а главная в семье, конечно, мама.

Давайте не будем ограничиваться поздравлениями в этот день, а просто постараемся ежедневно делать жизнь наших мам немного легче и праздничнее.

8-й чтец. (картинки «мамы с детьми»).

«Не обижайте матерей»
Не обижайте матерей,
На матерей не обижайтесь.
Перед разлукой у дверей
Нежнее с ними попрощайтесь.
И уходить за поворот
Вы не спешите,не спешите
И ей, стоящей у ворот,
Как можно дольше помашите.
Вздыхают матери в тиши,
В тиши ночей, в тиши тревожной.
Для них мы вечно малыши,
И с этим спорить невозможно.
Так будьте чуточку добрей,
Опекой их не раздражайтесь,
Не обижайте матерей,
На матерей не обижайтесь.
Они страдают от разлук,
И нам в дороге беспредельной
Без материнских добрых рук –
Как малышам без колыбельной.
Пишите письма им скорей
И слов высоких не стесняйтесь,
Не обижайте матерей,
На матерей не обижайтесь.

Выходят ведущий и ведущая и 2 девушки.

Ведущая. Цените своих матерей, дарите им минуты радости, будьте и всегда помните, что мы все передними в неоплатном долгу.

Ведущая.

Вайн таханлера цхьаьнакхетар чекхдала гергадахана. Суна т1аьххьара ала луур дара, тхан хьоме наной, оха шу ц1енчу даггара декъалдо кху дезчу денца.

Дуьненахь шайн доьзалан вон а ца гуш, ирсе, беркате дехийла шу!

Бераш, шуьга ала дара сан х1ума, шайн наноша аьлларг делаш, терго елаш шайн нанойн. Шайн наной х1ора дийнахь хьасталаш, хазчу хабарца церан догэцалаш.

Школехь дика дешалаш.

4-я девушка.
Пусть в сете дней потухнут все печали,
Пусть сбудутся все материнские мечты.

5-я девушка.
Желаем, чтоб всегда вы освещали
Дорогу жизни светом доброты.

Ведущая.
Целуйте руки матерям,
Менявшим в детстве вам пеленки,
Не спавшим часто по ночам,
На плач ваш поднимаясь громкий.
Целуйте руки матерям,
Вам помогавшим в мир шагнуть,
Не забывая к их сердцам,
Тихонько с нежностью прильнуть.

Ведущий.
Целуйте руки матерям,
Начав дорогу в мир познанья,
И в утешенье к их слезам,

Воскликнув: «Мама, до свиданья!»
Целуйте руки матерям,
Своей любовью вас хранящим,
И, в Бога веруя

За вас молиться приходящим.
Целуйте руки матерям!

Выходят 1,2,3 девушки

2-я девушка.
Поклон вам, мамы дорогие,
За ваш нелегкий, нужный труд.

3-я девушка.
За всех детей, что вы взрастили
И тех, что скоро подрастут.

1-я девушка.
За вашу ласку и вниманье,
За искренность и простоту.

5-я девушка.
За мужество и пониманье,
За чуткость, нежность, доброту.

Ведущая.
Мамы, какие бы мы вам стихи сегодня не читали, какие бы благодарности ни произносили, все равно нет таких слов, чтоб выразить сполна, что значит мама и что для нас она.

Выходят из кулис еще два участника.

Слово «мама» все говорят вместе.

Ведущий.
Кланяемся вам, мамы, за ваш великий материнский подвиг!
Выходят из кулис еще два участника

Ведущая.
Низко кланяемся тебе, женщина, чье имя – Мама!
Выходят из кулис еще два участника

Ведущий.
Живите долго, дорогие мамы! (выходят все остальные участники).
Все вместе: Будьте счастливы!

Чтецы (10 учеников читают по 1 строке).

Мама! В этом слове солнца свет!

Мама! Лучше слова в мире нет.

Мама! Кто роднее, чем она?

Мама! У неё в глазах весна!

Мама! На земле добрее всех.

Мама! Дарит сказки, дарит смех.

Мама! Из-за нас порой грустит,

Мама! Пожалеет и простит!  

Мама! В этом слове солнца свет!

Мама! Лучше в мире слова нет!

Расул Гамзатов “Берегите матерей”.

Как бы ни манил вас бег событий,                                                                                                                                              Как ни влек бы в свой водоворот,                                                                                                                                      Пуще глаза маму берегите                                                                                                                                                               От обид, от тягот от забот.

Боль за сыновей сильнее мела                                                                                                                                         Выбелила косы добела                                                                                                                                                                      Если даже сердце зачерствело                                                                                                                                          Дайте маме капельку тепла!

Если стали сердцем вы суровы,                                                                                                                                           Будьте дети, ласковее с ней.                                                                                                                                               Берегите мать от злого слова                                                                                                                                            Знайте, дети ранят всех больней!

Если ваши матери устали,                                                                                                                                                           Добрый отдых вы им дать должны…                                                                                                                                                                     Берегите их от чёрных шалей! Берегите женщин от войны!

Мать уйдёт, в душе оставит рану.                                                                                                                                                                                        Мать уйдёт, и боли не унять…                                                                                                                                         Заклинаю: берегите маму!                                                                                                                                                   Дети мира, берегите мать!

Не обижайте матерей…

Не обижайте матерей,                                                                                                                                                              На матерей не обижайтесь.                                                                                                                                                 Перед разлукой у дверей                                                                                                                                              Нежнее с ними попрощайтесь.                                                                                                                                                        И уходить за поворот                                                                                                                                                                                            Вы не спешите, не спешите,                                                                                                                                                                                    И ей, стоящей у ворот,                                                                                                                                                                  Как можно дольше помашите.                                                                                                                                  Вздыхают матери в тиши,                                                                                                                                                              В тиши ночей, в тиши тревожной.                                                                                                                                   Для них мы вечно малыши,                                                                                                                                                         И с этим спорить невозможно.                                                                                                                                              Так будьте чуточку добрей,                                                                                                                                                     Опекой их не раздражайтесь,                                                                                                                                                        Не обижайте матерей.                                                                                                                                                                На матерей не обижайтесь.                                                                                                                                            Они страдают от разлук,                                                                                                                                                             И нам в дороге беспредельной                                                                                                                                           Без материнских добрых рук —                                                                                                                                                   Как малышам без колыбельной.                                                                                                                                 Пишите письма им скорей                                                                                                                                                              И слов высоких не стесняйтесь,                                                                                                                                                             Не обижайте матерей,                                                                                                                                                                  На матерей не обижайтесь.