Уол о5о норуот кэскилэ сценарий

                                     Уруок аата: Уол оҕо-норуот эрэлэ ( С.В. Васильев- Борогонскай Эрчимэн Бэргэн олоҥхотунан)

Уруок сыала.

Үөрэтэр:  Олоҥхону ырытар, дакаастыыр сатабылы, үөрүйэҕи иҥэрии

Сайыннарар: Диалокка кыттар, дьарык соругун быһаарсар, толкуйдуур дьоҕуру сайыннарыы

Иитэр:  Олоҥхо сүрүн сыаннастарын билинэр, олоххо тутуһар сиэрдээх киһини иитэн –үөрэтэн таһаарыыга олугу ууруу

Туттуллар ньымалар бөлөҥүнэн үлэ, проблемнай ыйытыылар, ырыҥалыыр толкуйу сайыннарар технология ньымалара

Уруок тэрилэ  электроннай дуоска, олоҥхоҕо аналлаах быыстапка.

                                                                 Уруок тэнийбит былаана

Учуутал: Романова С.В.

Предметэ: төрөөбүт литература

Кылаас 6

Уруок принцибэ сайыннарыылаах үөрэх методиката

Уруок сыала :

Үөрэтэр      1) Олонхону ырытар, дакаастыыр уоруйэ5и инэрии

Сайыннарар 2) Диалокка  кыттар, дьарык соругун быһаарсар, толкуйдуур дьоҕуру сайыннарыы).

Иитэр          3). Олонхо сүрүн сыаннастарын билинэр, олоххо тутуһар сиэрдээх киһини иитэн- үөрэтэн таһаарыыга олугу ууруу

Туттуллар ньымалар бөлөҕүнэн үлэ, проблемнай диалог, ырыҥалыыр толкуйу сайыннарар технология ньымалара.

Туттуллар ньымалар компьютернай презентация, анал сорудахтар

Уруок тиэмэтэ : Уол о5о- норуот эрэлэ

1. Тэрээьин. Учуутал : Нөрүөн нөргүй!!Бүгүн литература уруога, ол аата айымньыны ааҕабыт, ырытабыт, санаабытын дакаастыыбыт.

.II Соругу туруоруу.Бугунну уруокпутун мин маннык ыйытыыттан са5алыахпын бв5арабын.  Нэьилиэстибэ диэн тугуй?  Хайдах ойдуугут?  

Биьиги өбүгэлэрбит  тылынан уус-уран нэһилиэстибэни хаалларбыттар, ол аата тугуй? Саамай сөп.Ити эппит жанрдаргытыттан саамай бөдөҥнөрө- ОЛОҤХО.Ол аата бугунну уруокпутугар обугэлэрбит тылынан нэьилиэстибэлэрин Олонхо туьунан кэпсэтиэхпит.

Дыырай Бэргэн, Батастаан Баатыр, Эрчимэн Бэргэн, Ньургун Боотур, Элэс Хара, Мөҥүрүүр Бөҕө.Бу кимнээхтэрий?  Кинилэр бары айыы бухатыырдара, орто дойду олохтоохторо, уолаттар.Дуоска диэки көрөбүт.Бу хоһоону дорҕоонноохтук ааҕабыт.

Уол оҕо-норуот кэскилэ!

Уол о5о- эр бэрдэ Эн буола5ын!

Дойдугун, дьоҥҥун араҥаччылыыгын,

Нус-хас олохтуһугар туруулаһаҕын

Эн- Эр киһи буолаҕын!  

Учуутал:Эьиги санаа5ытыгар бу хоьоон бугунну дьарыкпытыгар туох сыьыаннаах буолуой?

Уруок тиэмэтин бары комолоон таьаарыа5ын.

Дьарыкпыт тиэмэтэ” Уол о5о-норуот эрэлэ”. /С.Васильев. Эрчимэн Бэргэн/

/Уруок тиэмэтин тэтэрээккэ суруйуу/

Түүр норуоттарыгар олоҥхоҕомайгынныыр эпическэй айымньылар эмиэ бааллар.

Холобура, кыргыс омуктарга манас диэн аан дойдуга биллэр айымньылаахтар.Манас 3 чаастаан турар, Манас, Семетей, Сейтек.Уһунунан Гиннес рекордугар киирбит.Калмыктарга Джангар диэн айымньылаахтар.Казахтар  Алпамыс, бурээттэргэ-гэсэр.Бу олонхолор ааттара бухатыырдар ааттарынан эбит.Кинилэр бухатыырдара дойдуларын остоохтортон комускууллэр.Онон олонхобут бу уруулуу омуктар эпическэй айымньыларын кытта сурун санаатынан, ис хоьоонунан, тутулунан майгыннаьар.

Бүгүҥҥү дьарыкка тугу гынабыт? Үлэбитин быһаарсабыт

• Олонхону болоххо арахсан ырытабыт
• Бэйэбит санаабытын  дакаастыыбыт,  атыттары тулуйан истэбит.
• Уруок түмүгэр үлэбитин сыаналыыбыт

.2 боло5унэн улэлиэхпит, 1 болох”Дуолан боло5у салайан улэлэтиэ Матвей Яковлев, 2 боло5у салайар Радомир Игнатьев. 2 болох аата “Хатан”.Ситиьиилэри ба5арабыт

Ырытыыга субэлэри, ыйыыны аа5абыт, билсиьэбит.

Улэ5э ыйыылар:

1.

1. Бөлөҕүнэн үлэ

Ыйытыылары, сорудахтары болҕойон ааҕабыт. Олоҥхобутун булабыт.
Бөлөхтөргө үлэлиэх иннинэ ыйыылар-кэрдиилэр суруллубуттар, өссө биирдэ билсиьэбит.Эппиэттэрбитигэр баал туруоран иьэбит.Сыаналаныы кэриҥнэрин ылан көрөбүт.

1 бөлөх .Дуолан.  Матвей) , 2 бөлөх  Хатан. (Радомир)

“Дуолан” бөлөххө.Матвей

1 сорудах  Сөп, сыыһа  5 –тии ыйытыыны биэрэбин.Хас биирдии сөптөөх эппиэккэ1 дии баал.

1.Эрчимэн Бэргэн аҕатын аата Саха Саарын тойон. сыыһа

2.Арсан Дуолай диэн аллараа дойду абааһыларын баьылыга. Сөп

3.Эрчимэн Бэргэн оонньуу сырыттаҕынаКүкүрүүр Бөҕө кэлэн илдьэ барбыта. Сөп

4.Чункунуур Чуура бухатыыр бастаан Араат Мохсоҕолго кэлэр.Сыыһа

5.Эрчимэн Бэргэн Араат Мохсоҕолу өлөрөөрү гыммытыгар Кыыда Тугуттай тохтотор.Сыыһа.

2 бөлөх.Хатан.Радомир

1.Күкүрүүр Бөҕө Үрүҥ Аар тойон ыйааҕынанЭрчимэн Бэргэни илдьэ барар.Сөп

2.Уот урбалдьын үөһэ дойду абааһыта. Сыыһа

3.Хаачылаан Куо Араат Мохсоҕол балта. Сөп

4.Уот Урбалдьын ата  сур дьүһүннээх. Сыыһа

5. Кыыда Тугуттай тоҥус бухатыыра. Сөп

2 сорудах. Проблемнай хабааннаах ырытыы

Учуутал. 2 сорудахпыт олонхо ис хоьоонун диринэтэн ырытыы.Болохторго 8-тыы ыйытыы бэриллэр.

Хатан. ( Радомир)

Дуолан.Матвей

Уч: Хамаандалар улэ5итин сыаналана5ыт.

3 сорудах Олонхо геройдарыттан талан, синквейн  айан таьаарабыт.

4 сорудах. УЧ: Бутэьик сорудахпыт маннаык ис хоьоонноох.”Дуолан” болоххоЭрчимэнБэргэн хаачыстыбаларын, майгытын кластерга киллэрэ5ит.” Хатаннар”аныгы уол эьиги санаа5ытыгар хайдах буолуохтаа5ын, кини майгытын, характерын оноро5ут.

УЧ: Эбии боппуруос болохторго.Олонхо бухатыыра уонна аныгы уол туох майгыннаьар оруттээхтэрий? Тэннээн коробут.Санаабытын этэбит.

IV туьумэх.Улэни сыаналаныы.Лиистэри толоробут.Тумук санааны этэбит.

V туьумэх.Дьиэҕэ улэ.Дьиэҕэ улэни талан толороҕут.

2 сорудахтан биирин.1 сорудах.  Олонхоттон саамай собулээбит тугэннитин уруьуйдуугут.

Сыанабыл.1) Киирии тыл.2-3 этиилээх 1б

                   2) Тоҕо бу тугэни талбыккытын көмүскүүгүт.3 6

                   3)Уруьуйу хайдах толорбуккутун билиьиннэрии.( улэ табыллыбыт уонна итэҕэс орут

                   тэрин быьаарыы) 3 б

                   3).Боппуруостарга толору эппиэтиигит.3 б

2 сорудах.Айар сорудах. Жанра: хоьоон ( формата хаачча5а суох)

                   Тиэмэ:Төрөөбүт дойду. Киьи уонна Айылҕа. Төрөөбүт дойдуга-ытык иэс.

Сыьыарыы 1

                                             Туьаныллыбыт литература

1.  Иевлев.Е.К.Махтан, таптаа, эрэн.Дьокуускай.Бичик,2002с114

2.Илларионов  В.В.Искусство якутских олонхосутов.- Якутск: Книжное изд-во, 1982 с114

3.Поликарпова Е.М, Гоголева М.Т.Олонхону- ыччакка.Дьокуускай: Кудук, 1998 с 62.

4. « Сана уорэх технологияларын торообут тылы уонна литератураны уорэтиигэ туттуу».Дьокуускай 2009

5.Саха литературатын оскуола5а уорэтии методиката.Якутск:Бичик, 2006с 188.

Республика Саха (Якутия)

Муниципальное образование «Кобяйский улус (район)»

Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение «Люксюгунская основная общеобразовательная школа»

«Олоҥхо – төрөөбүт тыл кэрэтэ, өбүгэ үгэһэ»

(разработка урока)

Выполнила: Эверстова Нюргустана Владимировна

учитель начальных классов

Люксюгюн 2021

МТ «Кэбээйи улууһа (оройуона)»

МБУоҮөТ «Лүксүгүн сүрүн уопсай уерэхтээһин оскуолата»

«Олоҥхо – төрөөбүт тыл кэрэтэ, өбүгэ үгэһэ»

(уруок разработката)

Оҥордо: Эверстова Нюргустана Владимировна

алын сүһүөх кылаас учуутала

Лүксүгүн 2021

Уруок: литература ааҕыыта.

Кылаас: 3 кылаас.

Тиэмэтэ: «Олоҥхо – төрөөбүт тыл кэрэтэ, өбүгэ үгэһэ».

Уруок тиибэ: саҥа теманы үөрэтии;

Технологията: ИКТ, дидактическай оонньуу.

Методтара: быһаарыы, кэпсэтии, презентация көрдөрүү, сорукка тахсыы, хонтуруол, хайҕабыл, айар (творческай) сорудах, рефлексия.

Уруок сыала: олоҥхо туһунан билиини хаҥатыы. Олоҥхону уус-ураннык ааҕыыга көҕүлээһин, тыл саппааһын байытыы. Олоҥхо иитэр-үөрэтэр өрүттэрин билии.

Уруок соруктара:

Yѳрэтэр:

— тыл кѳмѳтүнэн айымньыны сиһилии ырытарга үѳрэтии;

— айымньы сүрүн санаатын быһаарарга үѳрэтии;

— айымньы иитэр-үөрэтэр өрүттэрин үөрэтии.

Сайыннарар:

— саҥарар саҥаны сайыннарыы;

— үѳрэнээччи тылын саппааһын кэҥэтии;

— ааҕарга интэриэһи үѳскэтии.

Иитэр:

— бодоруһуу сатабылларын сайыннарыы;

— бэйэ-бэйэҕэ аһыныгас буолууну, кѳмѳлѳҺүүнү иҥэрии;

— тѳрѳѳбүт тѳрүт тылынан киэҥ туттууну иитии.

Былааннаммыт түмүк:

Тустаах үѳрэх биридимиэтин үѳрэтии түмүгэ:

— айымньы ис хоһоонун ѳйдѳѳн ааҕыы;

Ытык ѳйдѳбүллэри иҥэрии: биир саастыылаахтарын кытта алтыһыы сатабылларын сайыннарыы.

Yѳрэх уопсай сатабылларын сайыннарыы:

— алтыһыы кэмигэр бэйэ-бэйэҕэ кѳмѳлѳсүһүү;

— үѳрэнээччи салайынар дьоҕурун сайыннарыы;

— бѳлѳххѳ бодоруһуу, үлэни үллэстии, былааннаныы.

Туттуллар тэрил: Л.В.Захарова, У.М.Флегонтова «Литература ааҕыыта» 3-с кылаас, «Олоҥхо тыла-өһө», «Мин дойдум – олоҥхо дойдута», интерактивнай дуоска, проектор, «Олоҥхо – төрөөбүт тыл кэрэтэ, өбүгэ үгэһэ» презентация,

Уруок хаамыыта:

I. Тэрээһин чаас:

— Үтүө күнүнэн, оҕолор!

КЭПСЭЭН

ХОҺООН

ОЛОҤХО

ҮГЭ

ДРАМА

• Бу тыллартан хайата норуот тылынан уус-уран айымньытай?

• Оҕолор: олоҥхо.

— Саамай сөп бүгүн биһиги «Олоҥхо-саха норуотун барҕа баайа» диэн уруокпутугар саха норуотун уһулуччулаах уус-уран айыытын – олоҥхотун туһунан кэпсэтиэхпит. Бүгүн мин эһиэхэ олоҥхо олоҕу ойуулуур сүдү айымньы буоларын туһунан, ыччаты үөрэтэр-иитэр суолтатын кэпсиэҕим.

— Тэтэрээкээ бүгүҥҥү чыыһыланы, тиэмэны суруйабыт.

II. Сүрүн чаас:

1. — Оҕолоор, саха норуотун тылынан уус-уран айымньыларын тустарынан биһиги оҕо эрдэхтэн билэбит. Билигин миэхэ норуот тылынан уус-уран айымньыларын араастарын санатыһа таарыйа этиҥ эрэ. (Оҕолор таабырын, өс хоһоонноро, остуоруйа, чабырҕах диэн этэллэр).

— Маладьыастар. Онтон быйыл биһиги саха норуотун тылынан уус-уран айымньытын саамай улахан көрүҥүн олоҥхону салҕыы үөрэтэбит. Олоҥхо норуот тылынан уус-уран айымньытын саамай улахан көрүҥэ. Кини ис хоһоонунан да киэҥ, тас көрүҥүнэн да улахан. Манна киһи-аймах үйэлэр тухары сүппэт-оспот үтүө сиэрэ, олох туһугар охсуһуута ойууланар. Кэрэ, үтүө быһыы-майгы үйэлээҕин, киһи олоҕо бүтүн норуотун олоҕор суолталааҕын олоҥхо филисофията этэр. Кини сүрүн этэр санаата — «күн улууһун, айыы аймаҕын дьонун» дьоллоох, эйэлээх олохторун «абааһы аймахтарыттан» көмүскээһин. Олоҥхо бар дьон уйгулаах олоҕун туһугар ханнык да ыарахаттартан толлубакка хорсуннук охсуһарга ыҥырар. Норуот саас-үйэ тухары эйэҕэ, дьолго баҕарбытын уус-уран тыл күүһүнэн уос номоҕо оҥостон кэпсиир. Олоҥхо киһи олоҕун сүрүн ис хоһоонун оҕо-уруу төрөтөн ыал буолууну этэр.

— Биһиги өбүгэлэрбит өйдөбүллэринэн аан дойду хас дойдуттан турарый?

— Олоҥхоҕо үс дойду ойууланар. Орто дойдуга көмүскэстээх санаалаах күн өркөн улуустара, аһыныгас санаалаах айыы хаан аймахтара олороллор. Кинилэр үрүмэлээх үүт курдук үүт тураан олохторун Аллараа дойду адьарай биистэрэ адаҕыйан тахсаннар аймыылларын иһин, Үөһээ дойду үрдүк айыылара сүдү күүстээх бухатыыры ох курдук оҥорон, кустук курдук куоһаан туһэрэллэр. Бухатыыр орто дойду дьонун көмүскээн уһун айаннарга турунар. Аллараа дойду абааһыларын кытта охсуһан кыайыы-өрөгөй көтөллөнөн кэлэр. Олоҥхо бүтүүтүгэр орто дойду дьоно бары бэйэлэрин дьоллорун булан, ыал буолан уруу тэрийэллэр. Бу буолар олоҥхо олоҕу ойуулуур көстүүтэ. Хас биирдии киһи орто дойдуга олох олоро кэлэр. Онон кини ханнык баҕарар ыарахаттары туораан олох олоруохтаах диэн үөрэтэр сүрүн идеята.

— Олоҥхоҕо туох туһунан кэпсэнэр эбитий? (Оҕолор олоҥхоҕо үс дойду, айыы дьонун уонна абааһылар тустарынан кэпсэнэрин этэллэр).

2. Сынньалаҥҥа олоҥхо хамсаныылара:

Эрчиллиигэ бэлэмнэнии (турукка киирии)

Ойон тахсар күннээх,

Охтон баранар мастаах,

Уолан бүтэр уулаах

Орто туруу дойду

Оҥоһуллубута эбитэ үһү.

Орто дойду айыллыыта:

— Иннэ-кэннэ биллибэт — Сиһи көнөтүк туттан

Киэҥ куйаар ортотугар туруу, төбөну уҥа,

Биир кыракый таас оҕото хаҥас эргитии.

Төкүнүйэ-бөкүнүйэ

Сылдьыбыта үһү.

Олоҥхоҕо айылҕа көстүүтэ:

— Туналҕан маҥан — Илиини үөһэ уунан

Килбиэн халлаан, атах төбөтүгэр туран

Үрдүк мэҥэ чиккэйии.

Добун халлаан.

— Күннэтэ күөрэйэр — Төбөнү уҥа-хаҥас

Күндү маҥан күн, кыҥнатыы.

Күрэнэн көрбөтөх

Күлүм-чаҕыл күн.

— Үрүҥ былыт үөрдүстэ — Икки илиини быластыы

Хоҥор былыт холбосто. уунуу, иннигэр холбооһун,

Маҥан былыттар икки илиини кэккэлэһиннэрэ хамсатыы.

Бараалаһан кэлбиттэр.

3. — Оҕолоор, олоҥхо туох сүрүн идеялаах эбитий? (Оҕолор олох олоруу диэн этэллэр).

— Чэ, бары былыргы дьыл быдан мындаатыгар, урукку кэм одун уорҕатыгар айанныаҕын.

— Дьэ эрэ оҕолоор, олоҥхо туһунан сүрүн өйдөбүлү мин кэпсээммиттэн уонна презентацияны көрөҥҥүт ыллыгыт. Билигин хараххытыгар оҥорон көрүҥ эрэ былыргы саха балаҕанын иһин.

(Оҕолор харахтарын симэн учуутал этэрин өйдөрүгэр оҥорон көрөллөр).

— Көмүлүөк оһох умайа турар. Оһох иннигэр оҕолуун-кырдьаҕастыын бары мустан олоҥхоһуту истэллэр. Былыр уот суох кэмигэр уһун кыһыҥҥы киэһэлэргэ кинилэр аралдьыйаллара эрэ ити. Ол иһин олоҥхоһут кэллэҕинэ дьоро киэһэ үүнэрэ.

4. — Чэ, эрэ харахпытын астыбыт. Билигин мин эһиэхэ олоҥхо үөрэтэр-иитэр өрүттэрин кэпсиэҕим, биһиги олоҥхоттон туохха үөрэнэбит. Билигин мин ол этэр өрүттэрбин тэтэрээппитигэр сурунан иһиэхпит.

1. Олоҥхоҕо киһи төрүөҕүттэн уһун олоҕо уустаан-ураннаан ойууланар. Бухатыыр айыллан, алгыстанан Орто туруу буран дойдуга олохтоноот, олоҕун оҥостубутунан, дьиэ-уот тэриммитинэн барар. Хас биирдии туттуута, хамсаныыта алгыһы, тулалыыр эйгэҕэ, айылҕаҕа үтүө сыһыаны, сүгүрүйүүнү кытта ситимнээх. Олоҥхо геройдарын эргиччи айыылар, от-мас иччилэрэ араҥаччылыыллар. Ол да иһин «Саха-айылҕа оҕото» диэн этиллэр. Айылҕаны кытта биир тыыннаах, өйдөһөр, өйөһөр аналлаах. Ону олоҥхо геройдара тутуһаллар. Айыы киһитэ «аһыныгас санаалаах, көмүскэс сурэхтээх», онтон ситимнэнэн айылҕаны кытта биир тыыннаах буолан хорсун сурэхтээх, сытыы, мындыр өйдөөх, үтүө-кэрэ майгылаах буолар. Бу буолар норуот ыччатын иитэр сүрүн тутаах төрүтэ. Айылҕалыын биир тыыннаах киһи атын дьону-сэргэни өйдүүр, ытыктыыр, аһынар, көмүскэс. Саха айылҕа оҕото буоларын быһыытынан кини хайдах эбитий?

Оҕолор: Аһыныгас (тэтэрээккэ суруйаллар).

2. Үөрэх туһунан өйдөбүл олоҥхоҕо баар. Олоҥхо бухатыыра хайаатар да үгүс үөрэҕи ааһан «үс биис үгэһигэр үөтүллүбүт», «аҕыс уон аҕыс албаһы, тоҕус уон тоҕус кубулҕаты» баһылаабыт буолар. Туох да бу Орто дойдуга сырата сылбата, дьулуура, дьаныара, үлэтэ суох ситиһиллибэтэ, үөрэҕи, ньыманы, сатабылы ылыныы, баһылааһын киһи олоҕор быһаарар суолталааҕа олонхоҕо кэрэһэлэнэр. Сатабыла, дьоҕура, билиитэ-көрүүтэ суох киһи олоҕо табыллыбакка огдолуйар аналлааҕа көстөр. Манна туох диэн суруйабыт?

Оҕолор: үөрэҕи ылыныы, дьулуурдаах, дьаныардаах буолуу (тэтэрээккэ суруйаллар).

3. Олонхоҕо бухатыыр Орто дойдуга үрдүк аналлаах, ыйаахтаах түһэриллэр. Уол оҕо барахсан омук тирэҕэ, олоҕун тутааҕа буолара көстөр. Кини сыала «күн дьонун көмүскүүр, айыы дьонун араҥаччылыыр». Бу үрдүк аналтан төрөөбүт дойдуга, норуокка бэриниилээх, кинилэр тустарыгар өлөллөрүн утуйарга холуурга тиийэ хоодуот буолуу хоһуйуллар. Ханнык да ыксаллаах тугэҥҥэ бухатыыр өйдөөхтүк-төйдөөхтүк сыһыаннаһан, иннин-кэннин кэтэнэн көрөн оҥорор. Аҥардас күлүмэх күүс алдьархайы эрэ ааҥнатыан сөбө, өй-сүрэх күүһэ олоҕу оҥорорго, араҥаччылыырга быһаарар суолталааҕа өйдөнөр. Манна туох диэн суруйабыт?

Оҕолор: Аҥардас күүһүнэн эрэ буолбакка өйгүнэн эмиэ туһаныахтааххын.

4. Олонхоҕо ураты суолталаахтык дьахтар ойууланар. Маҥан кини норуот олоҕор төрүт буолара этиллэр. Үгүс олоҥхо төрүөтэ дьахтар. Абааһы уола дьахтары уоран барыыта-бүтүн норуот олоҕун уйгутун, кэскилин, дьолун туһугар охсуһууга кубулуйар. Бухатыырдар айыы дьахтарын араҥаччылаары, күн дьахтарын көмүскээри уустук киирсиилэргэ, дуолан охсуһууларга буһаллар-хаталлар, кыайан-хотон тахсаллар. Дьахтар олох салҕаныыта, үтүө кэрэ, ыраас санаа символа. Дьахтары идеал оҥостуу норуот утуе-мааны майгытын, кыыска, ийэҕэ сылаас сыһыаннааҕын көрдөрөр. Дьахтар норуоту салҕыыр, омук омугунан хаалар кутун-сүрүн тутар, көнүл, дьоллоох олоҕун бэлиэтэ буолар улуу өйдөбүллээҕин норуот олоҥхотугар ойуулуур. Бу мындыр санаа саха олоҥхотун түстүүрэ кэрэхсэбиллээх. Манна туох туһунан этилиннэ?

Оҕолор: кыыска, дьахтарга убаастабыл, кинилэри араҥаччылааһын.

5. Олоҥхо ыал тэриллиитинэн-олох сүрүн укулаата ууруллуутунан, уруу олохтонуутунан түмүктэнэр. Дуолан охсуһуулар, ытык киирсиилэр-барыта ыал буолуу, олох оҥостуу туһугар оноһуллаллара бэйэтэ сүүнэ иитэр суолталаах. Саха ыал буолууга бастыҥ суолтаны биэрэрэ-олоҕу биирдиилээн дьон-сэргэ дьолунан көрөрө дириҥ философскай истээх. Олоҥхо иитэр-үөрэтэр сыала түохха сытар эбитий?

Оҕолор: ыал буолуу, норуот инники кэскилэ.

6. Олоҥхоҕо сиэр-туом тиһигэ ырылхайдык кестер. Геройдар олохторун бэлиэ түһүмэхтэрэ хайаатар да алгыһынан арчыланар. Алгыс норуот иитэр-такайар сүдү күүстээх ньымата буолар. Ол курдук хас биирдии саха киһитэ күөх окко үҥкүрүс гынаатын кытта Иэйиэхсит илгэлээх, Айыыһыт арчылаах алгыһынан көрсүллэр. Олоҥхоҕо туттуллар сиэр-туом?

Оҕолор: өбүгэ сиэрин-туомун тутуһуу, алгыһы үөрэтии.

7. Төрөөбүт ийэ тылы таптыырга олоҥхо тыла тиэрдэр. Тыл кэрэтэ, күүһэ, имэҥэ олоҕу уус-ураннык дьүһүйэр. Күндү баай — өй-санаа баайа- тыыннаах тылга. Саха аптаах-алыптаах тыла –олоҥхоҕо. Олоҥхолуун алтыспыт норуот талааннаахтара, айар үлэһиттэрэ үлэлэрэ тахсыылаах, өйдөрө-санаалара тобуллаҕас буолар. Олоҥхо туохха тапталы иитэр эбитий?

Оҕолор: Тылга. Тыл баар буоллаҕына норуот баар.

Дьэ биһиги олоҥхо иитэр-үөрэтэр өрүттэрин бу курдук наардаатыбыт. Олоҥхону оҕону-ыччаты иитиигэ туһаннахха дьиҥ сайаҕас өйдөөх-санаалаах, сахабын дэнэр киһини иитэн таһаарыахха сөп диэн эрэниэҕин.

Бугуҥҥу уруок сыалын ситистибит. Олоҥхо саха норуотун барҕа баайа буоларын итэҕэйдибит. Кини иитэр-үөрэтэр өрүттэрин кэпсэтистибит. Олоҥхобут сүдү улахан суолталаах буолан 2005 сыллаахха аан дойду шедевринэн биллэриллибитэ. Онон хас биирдии саха оҕото киэн туттуохтаах, олоҥхону үөрэтиэхтээх.

III. Түмүк чаас:

— Оҕолоор, бүгүн эһиги туох саҥаны биллигит?

— Бэйэҕит таһымҥытын хайдах сыаналыыгыт? (Оҕо тылынан эбэтэр тэтэрээккэ оҥорор.)

— Олоҥхо диэн эһиги санааҕытыгар туохха үөрэтэрий?

— Биһиги уолаттарбытын “Биһиги бухатыырдарбыт” диибит. Онтон кинилэр дьиҥнээх бухатыыр буолалларыгар туох нааданый? (Оҕолор санааларын этэллэр.)

— Биһиги дойдубутун олоҥхо аллараа дойдутун кытта тэҥнээн көрдөххө хайдах эбитий?

— Киһи туохтан үөрүөн сөбүй?

— Дьоллоохпут дуо маннык кэрэ дойдуга олорорбутуттан?

— Дойдубут куруук маннык кэрэ, баай буоларыгар биһиги тугу гыныахтаахпытый?

Бу дьоһун дьоро дьылбыт

Доруобуйаҕытын тупсардын,

Дохуоккутун улаатыннардын,

Үлэҕитин, үөрэххитин үмүрүттүн

Үөрүүгүтүн – көтүүгүтүн үксэттин,

Ил – эйэ эҥэрдэстин!

Иэримэ дьиэҕитин иччилээтин,

Иитэр сүөһүгүтүн күрүөлээтин –

Диэн алгыс тыллары этэбит!

Болҕомтоҕут иһин баһыыбаларыҥ! Көрсүөххэ диэри!

Уол о5ону ырыа эйгэтигэр уьуйуу (улэ опытыттан)

Үтүө күнүнэн ыҥырыылаах ыалдьыттар, семинар кыттыылаахтара.

Ыҥырыыбытын ылынан айан суолун ыраах диэбэккэ кэлбиккитигэр бэйэм

ааппыттан

махталбын

тириэрдэбин.

Мантан

салгыы

элбэҕи

көрүөххүт,

истиэххит, үлэбит таьаарыылаах буолуо диэн эрэнэбит.

Улэм опытыттан “Уол оҕону ырыа эйгэтигэр уьуйуу” диэн ааттаан

выступлениябын саҕалыырбын көҥүллээн.

Бэйэм туспунан кылгастык билиһиннэрдэххэ идэбинэн алын кылаас

учууталабын

уонна

эбии

үөрэхтээьин

уьуйааччыта

буолабын.

Саха

өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕэриитин туйгуна, Саха өрөспүүбүлүкэтин уус-уран

дьарыгын маастара бэлиэлэр хаьаайыннарабын. Оскуолаҕа үлэлээбитим 32

сыл буолла.

Муусука саамай тэнийбит сүрүн форматынан (көрүҥүнэн) ырыа буолар.

Олох

араас

түгэннэригэр

ырыа

киһи

дууһатын,

өйүн-санаатын

өрүкүтэн,

ардыгар, үөрүүлээх күҥҥэр, алдьаммыт чааскар, доҕор-атас буолан эрэйгин

чэпчэтэр.

Хас

биирдии

ырыа

ис

хоһооно,

матыыба,

олох

хаамыытын

арылхайдык сырдатар. Ырыа кэм кэрдии тэтимин ситимнээн биэрэр. Ырыа-

санааны сааһылыыр, сүргэни көтөҕөр, кэрэҕэ угуйар, норуоту түмэр сүҥкэн

күүс, үрдүккэ үтүөҕэ сырдыкка кынаттыыр диэн өйдөбүлүнэн сирдэтэн 2007

сыллаахха

иккис

кылааска

үөрэтэ

сылдьар

уолаттарбын

ырыаҕа

уһуйан

саҕалаабытым. Тоҕо уолаттар диир буолларгыт,ханнык ба5арар омук инники

кэскилэ ыччат, онтон норуоту хамсатар күүhүнэн уол о5о буолар. Бүгүҥҥү

туругунан уол о5ону иитии общество сытыы проблематыгар кубулуйда. Бу

проблеманы

быhаарыыга

государство

уонна

туhааннаах

тэрилтэлэр

элбэх

к э п с э т и h и и н и ,

х а м с а а h ы н ы

ы ы т т ы л л а р .

Биһиги оскуолабыт үөрэнээччилэр, чуолаан уол оҕолор дэгиттэр өттүнэн

сайдыыларын

усулуобуйатын

тэрийэр

сыаллаах-соруктаах

үлэлии-хамсыы

олорор. Ол курдук уолаттар

интэриэстэрин, кыахтарын, таба корон

таьаарыы,

уол

о5о

уруок

таьынан

эбии

дьарык

көмөтүнэн

сайдар

усулуобуйатын

тэрийии,

араас

таьымнаах

курэхтэргэ,

тэрээьиннэргэ

кытыннарыы. Уол оҕо айылҕаттан туспа айылгылаах. Уолаттар барахсаттар

биир

күн

ат

өрөҕөтүгэр,

биир

күн

ат

уорҕатыгар

буолар

кыахтаах

диэн

сытыыларынан-хотууларынан, мэниктэринэн-тэниктэринэн бу өс хоһоонугар

соп түбэһэр дьоннор буллар.

Дьэ ити этиллибиккэ мин кырачаан ырыа5а

уьуйар

уолаттарым

барытыгар

сөп

түбэһэр

дьоннор

этилэр.

Онтон

боччумуран туран ыллаан киирэн бардахтарына били мэник-тэник уолаттар

дуо диэх курдук уларыйаллара.

Куруьуок улэтин са5алыырбар улахан

бол5омтобун

репертуары

талыыга

уурбутум.

Хара

маҥнайгыттан

ис

хоһоонунан уол оҕоҕо сөптөөх тыллаах-өстөөх, мелодиялаах

ырыалары

талан

барбытым,

ол

ырыаларыгар

барсар

хамсаныылары

бэйэм

хайдах

сатыырбынан,

кыаҕым

тиийэринэн

үөрэтэрим.

Онон

нэдиэлэҕэ

биирдэ

куруһуок туспа сыалланан-соруктанан

үлэтин

тэрийбитим, ол сыалбын

сорукпун билигин да туппутунан үлэлии-хамсыы сылдьабын

1.Оҕону ырыа алыбар уһуйуу, айымньыны сөпкө толорууга үөрэтии;

2.Куоласка наардаан арааран толорууга үөрэтии;

3.Сценаҕа сөпкө туттан-хамтан айымньыны толорууга үөрэтии;

4.Биирдиилээн оҕо талаанын сайыннарыы,коллективка үлэлээһиҥҥэ сөптөөх

сыһыаҥҥа үөрэтии.

Уолаттар ордук Сахабыт сирин, төрөөбүт дойду , аҕа дойду улуу

сэриитин туһунан ыллылларын сөбүлүүллэр. Сыыйа ансаамбыл

быһыытынан ааттанан-суолланан сыанаҕа тахсар буолбуппут. Ансаамбылбыт

аатын “Чаҕылыс” диэн тута ааттаабытым. Уолаттарым мэлдьи ситиһиилээх,

ааттара-суоллара мэлдьи үчүгэйгэ эрэ ааттаннын, “чаҕыл” сулус курдук

сыдьаайа сырыттыннар диэн санааттан ааттаабытым. Ол аакка уолаттарым

характердарынан да, темпераменнарынан да сөп түбэһэллэрэ. Ансаамбылым

7 уолуттан 4-дэ омуктарынан эбээннэр этилэр, онон эбээннии ырыаны олус

сөбүлээн ыллыыр этилэр. Олохтоох эбээттэртэн ыйыталаьан, субэлэтэн,

фонограмма онотторон, уопсайа 3 ырыаны уорэттибит.

Киһиэхэ куолас, ырыаҕа талаан барыларыгар бэриллибэт, ол да буоллар

барыларын биир тэҥник хайдах табылларынан ыллатарым, оҕолор

ыллыылларын олус сөбүлүүллэр. 2010 сыл күһүнүттэн улуустааҕы эбии

үөрэхтээһин тэрилтэтэ 7 чааһы көрөн атын ыллыан баҕалаах оҕолору эбии

ылан дьарыктаан барбытым.Онтон ыла сылын аайы оҕо ахсаана эбиллэн

испитэ, кэнники сылларга о5о ахсаана 20-тэн түспэтэҕэ, быйыл музыкальнай

оскуола үлэһитэ буоламмын түөрт кылааска 41 оҕо, ол иьигэр кыргыттар

эмиэ дьарыктана сылдьаллар.

Дьэ “Чаҕылыс ” үлэтин –хамнаһын, ситиһиитин туһунан саас-сааһынан

кэпсээтэххэ маннык:

— Ансаамбыл тэриллээт аан бастакы “Домисолька” диэн ырыа күрэҕэр кыттан

иккис степеннээх лауреат буолар. Мэник- тэник уолаттары боччумуран туран

сыанаҕа ыллыы тураллара көрөргө олус кэрэхсэбиллээх этэ.Ону тута

көрөөччүлэр да, төрөппүттэр да биһирээбиттэрэ. Оччо биһирэбили ылбыт

дьон салгыы күүскэ үлэлииргэ быһаарыммыппыт.Тороппуттэри тумэ тардан

кэнсиэр костуумун материалын атыылаьан биэрэллэригэр кордоспутум,онтон

тигиитин бэйэм ылсыбытым. Бу 10 сыл устата тороппуттэрбин кытта

итинник кэнсиэргэ кэтэр танаспытын кимтэн да комо кордообокко быьааран

кэллибит.

-2008 сыллаахха олунньу ый 7 күнүгэр, тымныы күннэрбит бүрүүкээн

турдахтарына нэһилиэк дьонун кулууп дьиэтигэр мунньан “Чаҕылыс

”ансаамбыл төрөөбүт күнэ диэн 7 буолан улахан концерт көрдөрбүппүт. 14

ырыаны кыратык да сыыспакка толороннор дьоннорун-сэргэлэрин олус

үөрдүбүттэрэ, бэйэбит даҕаны сүргэбит көтөҕүллүбүтэ. Ол концерт туһунан

бэтэрээн учуутал Марфа Михайловна Протодьяконова улуус хаһыатыгар

суруйан турардаах.

-Дьэ, итиччэ дьон биһирэбилин ылбыт дьон, тыыммытыгар тыын эбиллэн

аны, олунньу 7 күнэ төрөөбүт күммүтүнэн буоллун уонна онно концерт

көрдөрүөххэйиҥ диэн оҕолорбунаан быһаарыммыппыт.Ол курдук кыайыы 65

сылын көрсө уолаттар аҕалара кыттыылаах , Мин төрөөбүт дойдум диэн

ааттаан концертарбыт олус үчүгэйдик ааспыттара.

-Онтон ыла оскуола, нэьилиэк тэрээһиннэрин биири да мүччү туппакка

барытыгар кыттар буолбуппут. “Чаҕылыстар” улахан суолга ааннара

аьыллыбыта. Мэлдьи ырыанан сылдьаллара. Ырыалары олус сөбүлээн

түргэнник үөрэтэллэрэ, оннооҕор биир кэмҥэ уруок саҕаланыытыгар мэлдьи

ыллыыр буолбуппут. Онон ырыа тылын үөрэтиигэ олох эрэйи көрбөт этилэр.

Ыллыы сылдьан тылларын билбит буолан хаалаллара.

-Бу ансаамбыл улахан күрэхтэргэ кытталларыгар нэһилиэк иһинэн тэриллэн

ыытыллыбыт, билигин да ыытыллар “Домисолька”, куустааҕы “Северное

сияние” күрэхтэр төһүү күүс, тирэх буолбуттара. Онтон ыла улуус, регион,

республика күрэхтэригэр харса суох кыттан барбыппыт.Кыьыҥҥы айан

суолунан массыынаҕа олоро түстүбүт даҕаны айанныырбыт. Ол

айаммытыгар чааьынай массыыналаах таксистар улаханнык комолоьоллоро,

кинилэргэ махталбыт мунура суох.

-“Чаҕылыстар” бастакы улахан күрэхтэрэ республикатаа5ы “Хотугу сулус”

регионнаа5ы тууругар Нам улууьун Хомустаах нэьилиэгэр этэ.Онно кинилэр

баара суо5а 3-с эрэ кылаастар этэ. Курэхтэьии олус тынааьыннаах этэ, ол

гынан баран тэрийээччи Татьяна Афанасьевна Гоголева ансаамбылы

бэлиэтии корбутэ. Онтон 2010,11,12 сылларга субуруччу курэхтэьэн урдук

сыанабыллары ылбыппыт, лауреат аатын , “корооччу биьирэбилэ ” анал

бириис хаьаайыннара буолаталаабыппыт. Хомустаах дьоно-сэргэтэ, кулууп

улэьиттэрэ о5олору “Ча5ылыстар” кэллилэр диэн уорэ корсор буолбуттара.

Салайааччы быьыытынан 2011 сылга “Сыл бастын салайааччыта

”номинация5а тиксибитим, телевизорынан на5араадаламмытым.

— Онтон республикатааҕы “Ыллаа-туой, уол оҕо” күрэххэ ус сыл устата

ансаамбылынан курэхтэспиппи.Аан бастаан Уус Алдан Кэптэни нэьилиэгэр

барбыппыт. 200-тэн тахса о5о кэлбит этэ. Оруобуна 10 сыллаах юбилейнай

тэрээьиннэ тубэспиппит.Онно ансаамбылынан миэстэ5э тиксибэтэхпит гынан

баран олус астынан, о5о бо5ону кытта билсиьэн, элбэххэ уорэнэн астынан

а5ай кэлбиппит. Салгыы Уоьээ Булуугэ, Булуу улууьун Чинэкитигэр

сылдьыбыппыт. Ыраах улуустарга барар буоламмыт комолоьооччунэн о5олор

кылаастарын салайааччыта Надежда Гаврильевна Алексеева барса

сылдьыбыта. 2012с.Булуу улууьун Чинэкитигэр ыытыллыбыт курэххэ 2-с

степеннээх лауреат буолан сири билбэт буолуохпутугар дылы уорбуппут.

-Республика араас муннуктарын кэрийэн баран дьэ 2013-14 сылларга

республикатааҕы ”хотугу сулус” улуустааҕы тууругар Сангар боьуолэгэр

баран ситиһиилээхтик кыттыбыппыт. Бастын вокальнай ансаамбыл, лауреат

лауреатов анал аттарга тиксибиппит.

-2011 сыллаахха улууспут киинигэр Сангарга уонна мин торообут дойдубар

Куокуй нэьилиэгэр баран гостроллаан кэлбиппит. Ол концерпыт тумугэр

бугун ансаамбыл юбилейдаах кунугэр били кырачаан уолаттарын коро

Куокуй оскуолатын делегацията элбэх буолан то5о анньан кэлэн олороллор.

Ол аата кинилэр сурэхтэригэр бэлиэ суолу хаалларбыт эбиппит диэн сэмээр

уорэбит.

-Дьэ ити элбэх ситиьии тумугунэн 2012 сыллаахха “Ча5ылыс” вокальнай

ансаамбылбыт “Детский образцовый коллектив РС(Я)” диэн улахан ааты

сукпутэ. Дьэ ол о5олорго да, тороппуттэргэ да, нэьилиэк да дьонугар улахан

уорууну а5албыта. Ол урдук ааппытын туттарар уоруулээх кунугэр эмиэ

араас хайысхалаах тэрээьини ыыппыппыт. Онно улуус уорэ5ириитин

салайааччылара, республика эбии уорэхтээьин представителлэрэ кэлэн

уоруубутун уллэстибиттэрэ, НВК5а уьуллубуттара. Эстрада артыыстара

Сорокин, А кэлэн э5эрдэ концертарын кордорбуттэрэ. Ансаамбыл уолаттара

ол кун талааннаахтарын, спортивнай кыахтарын, торообут дойдуларын

историятын тоьо бэйэлэрин икки ардыларыгар курэстэьэн корбуттэрэ.

Бырааьынньык олус урдук таьымна ааспытын туьунан кэлбит ыалдьыттар

бэлиэтээн эппиттэрэ.

-Ансаамбыл билинни кэмнэ икки болохтоох(Улахан уонна кыра) Улахан

болоххо 13-17 саастаах о5олор сылдьаллар.

-Ону таьынан ансаамбыл о5олоро дуэтынан, сольнай номердарынан

ыллыыллар. Кинилэр эмиэ куустаа5ы,улуустаа5ы,регионнаа5ы,

республикатаа5ы ырыа курэхтэригэр сункэн ситиьиилээхтэр.

— Куруьуок улэлиирин тухары 9 солист о5ону иитэн-уорэтэн таьаарда. Ол

курдук киэн тутта ааттыыбыт бастакы солист уолаттарбытын: Степа

Алексеевы, Кэскил Слабунову, Айсен Жиркову, Дима Кривошапкины, Егор

Готовцевы. Кинилэр ансаамбылга элбэх ситиьиини а5албыттара.

-Тахсан эрэр солистарбытынан ааттыыбыт 4-с кылаас уорэнээччитин Саарын

Осиповы уонна 3-с кылаас уорэнээччитин Толя Алексеевы. Кинилэр номнуо

республикатаа5ы курэххэ кыттан сэмэй ситиьиилэрдээхтэр.

-Ансаамбыл саамай киэн туттуутунан уонна элбэх ситиьиилээх ырыаьыт

уолбутунан ааттыыбыт Ганя Алексеевы. Кини билигин 7-с кылааска уорэнэр.

Ырыа5а маннайгы кылаастан дьаныьан туран дьарыктанар. Ыллыырын

туохтан да ордорор диэтэхпинэ сыыспатым буолуо. Ол курдук сылын аайы

республикатаа5ы “Ыллаа-туой, уол о5о!”сылдьан курэхтэьэр. 2015с.

Республикатаа5ы “Уол о5о –норуот кэскилэ” , ырыа курэ5эр Гран-при

хаьаайына буолан Бутун россиятаа5ы “Океан” ла5ырыгар сынньанан кэлбитэ,

аны “Республика талааннаах о5олоро” курэххэ эмиэ Гран-при хаьаайына

буолан Греция5а барар босхо путевканан на5араадаланан сонун сиргэ баран

сынньанан кэлбитэ ону таьынан ЮНЕСКО уларыйбат бэрэстэбиитилинэн

анаммыта. Салгыы оссо ситиьиилэргэ дьулуьар, утумнаахтык дьарыктанар.

-Ансаамбыл бастакы ырыаьыттара быйыл оскуоланы бутэрэрн баран

эрэллэр, ол гынан баран ансаамбыл салгыы сайдар кыа5ын, ситиьиитин кыра

болох эрэннэрэр. Онон ансаамбыл инники оттугэр улэтэ салгыы сал5анан

сайда туруо диэн эрэл баар. Онно буоларын курдук тоьуу кууьунэн

тороппуттэр буолаллара саарба5а суох.

-Онон бастакы выпустарбын таьаараары туран маннык тумуккэ кэллим: Уол

о5ону кэрэ эйгэтигэр, чопчулаан ырыа эйгэтигэр сыьыаран ииттэххэ туохтан

да туора турбат, кохтоох киьи буолар эбит. Инники олохторугар бэйэлэрин

иннилэрин солоноллоругар, куруук инники куоннэ талаьалларыгар, эр киьи

быьыытынан ханнык да усулуобуйа5а тулуурдаах буолалларыгар, ыксаллаах

да тугэннэргэ суьал быьаарыныы ылыналларыгар куруьуок улэтэ соптоох

олугу уурда дии саныыбын.

— Онон тумуктээри туран оссо биирдэ хатылаан этэбин Ырыа-санааны

сааһылыыр, сүргэни көтөҕөр, кэрэҕэ угуйар, норуоту түмэр сүҥкэн күүс,

үрдүккэ үтүөҕэ сырдыкка кынаттыыр. Мэлдьи ыллыы-туойа сылдьын,

уорэнээччилэргитин ырыа5а уьуйун диэн этэн туран бу 10 сыллаах улэбитин

тумэн “Уол о5о тутус олох уйгутун ” диэн “Ча5ылыс ” ансаамбыл улэтин-

хамнаьын туьунан кэпсиир учугэйкээн кинигэни бэчээттэтэн таьаардыбыт

диэн уорэ-кото сэьэргиибин.

Кылгастык кинигэ туьунан кэпсээтэххэ, кинигэ олус кылгас кэмнэ

толкуйданан, бэчээттэнэн та5ыста. Элбэх киьи улэлэстэ. Ол курдук кинигэ

таьын дизайынын онордо бэйэбит учууталбыт Петр Васильевич

Кривошапкин, иьигэр баар уруьуйдарын уруьуйдаата бэйэбит талааннаах

киьибит Петр Николаевич Бессонов, компьютерга танан онордо

информатика учуутала Маргарита Алексеевна Корякина уонна кинигэ кун

сирин короругэр идеятын укпут, редактордаабыт киьинэн ааттыыбын

Булуутээ5и училище5а бииргэ уорэммит, билигин олимпийскай эрэллэллэр

училищетын саха тылын уонна литературатын уьуааттыта Людмила

Николаевна Гаврильева. Онон улэм тумуллэн тахсыбытынан наьаа

дьоллоохпун уонна комолоспут дьоммор улахан махталбын биллэрэбин.

Кинигэбит 5 чаастан турар диэххэ соп.

1.

Кинигэ5э киирдэ саастарынан араарыллан ансаамбыл ыллаабыт

ырыалара.

2.

Ансаамбыл араас таьымнаах курэхтэргэ ситиьиилэрэ

3.

Ансаамбыл кэнсиэртэрин сынаарыйа

4.

Ансаамбыл о5олоро ырыанан эрэ буолбакка утумнаахтык чинчийэр

улэлэри ыыттылар. Ол улэлэрин тезистэрэ киирдилэр.

5.

Ансаамбыл туьунан улуус хаьыатыгар тахсыбыт ыстатыйалар,

учууталлар, тороппуттэр буччум санаалара тиьилиннилэр.

Кинигэ кимиэхэ эрэ анан суруллар, ол курдук бэйэм кинигэбин анаатым

айымньылаах улэм утуо тумуктээх, таьаарыылаах буоларыгар бэйэбин кытта

тэбис тэннэ улэлии хамсыы сылдьар, мэлдьи куус-комо, ойобул буолар

оло5ум аргыьыгар Бессонов Н.Н. уонна кунду о5олорбор.

Дьэ, бу буруолуу сылдьар кинигэбин “Ча5ылыс” ансаамбыл тахсарыгар

быьаччы онолоох дьонноругар бэлэх уунуохпун ба5арабын.

1.

Николай Николаевич Терютинна (Ансаамбыл образцовай ааты

ыларыгар быьаччы комотун, ойобулун иьин махтанан туран)

2.

Александра Саввична Архипова5а (бу семинар , ансамбыл

юбилейнай тэрээьинэ республиканска таьымыгар ыытылларын

ойообут киьибитигэр )

3.

Максим Николаевич Алексеевка (Бу тэрээьин ыытылларыгар уп-

харчы оттунэн ойообутун иьин махтанан туран)

4.

Ча5ылыс улэтэ-хамнаьа тохтоон хаалбакка салгыы сайдан бара

турарыгар, быйылгы тэрилтэлэр уларыйыыларын тумугэр чааьа

суох хаалбыппытыгар харбыы тардан ылбыт сана тэрилтэм

салайааччытыгар Софья Васильевна Попова5а

5.

ЦДТга ор сылларга улэлиир кэммэр директордаан олорбут

салайааччыбар, билигин улэлиир тэрилтэм кураторыгар, хаан

уруу балтыбар Светлана Ивановна Иванова5а

Манна кыттыыны ыла сылдьар оскуолалар представителлэригэр:

1.

Батамай оскуолатыгар директорыгар Станислав

Иннокентьевич Никитиннэ

2.

Уорэммит оскуолам учууталларыгар — Новгородова Е.А.

3.

Улэлии-хамсыы сылдьар оскуолам -библиотекатыгар

4.

Ыраах сиртэн кыттыыны ыла кэлбит, уьуйааччы идэтин бу

оскуола5а улэлээн са5алаабыт коллегабар, истин дьуогэбэр

Софья Семеновна Колтовскайа5а

5.

Кинигэм редакторыгар, наставник курдук саныыр мааны

киьибэр, истин дьуогэбэр Людмила Николаевна Гаврильева5а

6.

Ыраах да буоллар комолоьо сытар, ахтар-саныыр

коллегабытыгар, саха тылын мастарыгар Саргылана Ивановна

Игнатьева5а .

Бу уоруулээх быьыыга –майгыга выступлениябын бутэрээри туран бука

барыгытын ынырабын “Ча5ылыс ”вокальнай ансаамбылга анаммыт стендэ

аьыллыытын церемониятыгар 2 –с этээскэ.

автор: Иванова Ольга Святославовна

Музыкальный руководитель Муниципальное бюджетное дошкольное образовательное учреждение детский сад “Хатынчаана”

Сценарий концерта 23 февраля “Нашим юным бойцам”

8 кылаастарга

А5а дойдуну комускээччилэр куннэригэр аналлаах

кылаас чааhын былаана

Сыала – соруга:

А5а дойдуну комускээччилэр туhустарынан ѳйдѳбүлү биэрии

Патриотическай тыыңңа уhуйуу

Оҕо ѳйдѳѳн кѳрѳр, истэр, толкуйдуур, кэпсэтэр, оңорон таhаарар дьоҕурун сайыннарыы

А5а оруолун урдэтэр сыалтан, о5о а5атын ытыктыыр, а5атынан киэн тутта кэпсиирин стиЬии.

Күрэххэ, үлэҕэ дьулууру, тулууру уонна тѳрѳппүккэ үтүѳ сыhыаннаах буоларга иитии

Туттуллар тэрил.

Экран слайд, пионерскай хаалтыс, пилотка, музыка, сыал быраҕыыга мээчиктэр, композиция оңорорго ѳңнѳѳх кумааҕылар, килиэй, кыптыый, салфетка.

Барыыта.

Армия олоҕун туhунан слайд кѳстѳр. Учуутал: Олунньу 23 күнүгэр Аҕа дойдуну кѳмүскээччилэр күннэрин бэлиэтиир биир дьоро күммүт буолар. Бу кун Государственнай бырааhынньык быhыытынан биллэр буолан, кыhыл кунунэн бэлиэтэнэр. Ол эбэтэр норуот бу куну умнубатын, араас тэрээhиннэри ыытан, дьон сэргэ ѳйугэр – санаатыгар умнуллубат тугэннэри хаалардын, А5а дойду сэриитин (1941 – 1945гг), Афганистан(1979-1989гг), Чечня(1994-2009) «Итии точка» кыттыылаахтарын чиэстиир, торообут дойдутун харыстыыр, кѳмускуур патриот ыччаты иитэн таhаарар сыаллаах Государственнай бырааhынньык быhыытынан биллэр эбит. Ол урдук хас биирдии уол улаатан 18 сааhын туолан Аҕа дойдуну ѳстѳѳхтѳртѳн кѳмүскүүргэ бэлэм буолаары, армия5а ытык иэhин тѳлуу сулууспалыы барар.

Армия5а баран уолаттар дьиннэхх байыаннай танас кэтэн, эт-хаан оттунэн буЬан-хатан, атын омук уолаттарын кытта толлубакка билсэн табаарыстаЬан, до5ор-атас буолан, торообут дойдуларын комускуургэ бэлэм буолан кэлэллэр.

Урукку сылларга сокуоннай сааЬын туолбут ыччат ытык иэЬин толуу аармыйа5а сулууспалыыра билиннитээ5эр быдан элбэх этэ. Оччолорго салааттаабатах эр киhи эр киhи буолбатах диэн бигэ ѳйдѳбүл баара. Билигин олоҕу кѳрүү уларыйан дуу, «олус сайдан» дуу-сулуспалыы барабын диир ыччат наhаа аҕыйах. Суоҕун да кэриэтэ. Аҕыйах сыллааҕыта уол о5о дьиэтиттэн, ийэ-а5а кѳрүүтүттэн сыалай икки сыл устата тэйэн, эр киhилии кытаанах олоххо уhаарллан кэлэрэ.

Уол о5о кыра сааЬыттан саллаат, офицер буолан саа-саадах тутуон ба5арар. БиЬиги кылааспыт уолаттара эмиэ аармыйа5а барыахтарын ба5арар буолуохтаахтар.Оннук дуо уолаттар?

О5олортон ыйытыы: Ким эЬээтэ, аҕата, убайа аармыйаҕа сулууспалаан кэлбитэй? Илиибитин ууннубут эрэ.(о5олор илиилэрин ууналлар)

Соп, дьэ билигин Тарасов Дима а5ата хаЬан, ханна сулууспалаабытын туьунан кылгастык эЬиэхэ кэпсии туьуо5э. Слайд костор (Т.Дима кэпсээнин са5алыыр)

Дима5а махтаныа5ын, наЬаа учугэйдик а5ата сулууспалаабытын туьунан иЬитиннэриини онорбутун иЬин.(О5олор ытыс таЬыналлар)

А5а дойду сэриитэ слайдка костор. Ким этиэ5эй, А5а дойду сэриитэ диэн тугуй? Кимтэн дойдубутун комускээбиттэрэй? Ким эЬэтин, эбэтин мэтээлин орбутэй? (о5олор эппиэттэрэ)

Учуутал: Бу ынрыктаах сэрии биЬиги Ийэ сирбитигэр атыйахтаах уу курдук то5о анньан ааннаан киирбитэ.ТоЬолоох хаан – сиин, ытаЬыы – соноЬуу, аччыктааЬын, олуу – сутуу буолбута буолуой. Сэрии диэн ынырыктаах иэдээн. Дьон дьиэтэ уота суох хаалар, о5о – аймах олор, сир – дойду алдьанар.Ону ол диэбэккэ фашистскай талабырдьыттары утары сэбиэскэй саллааттар харса суох хорсуннук сэриилэЬэн кыайыы орогойун билбиттэрэ, сэбиэскэй норуокка кыайыыны а5албыттара. А5ыйах ахсааннаах нэЬилиэнньэлэрин ко5урэппэт туЬугар Саха сирин уЬук хотугу оройуоннарыттан, ол иЬигэр Халыматтан, сэриилэЬэр ынырыы барбаьа5а. БиЬиги оройуоммутуттан Саха АССР Военкомугар сэриилэЬэр аармыйа5а ыытын диэн кордоЬон 1942с. – 95 киЬи, 1944с. – 293 киЬи сайбылыанньа ыыппыттар да кордоЬуулэрэ ылыллыбатах. Ол эрээри биир дойдулаахтарбыт оройуон таЬыгар сылдьан сэриигэ ынырыллан барбыттара. Ол хорсун буойуннарбытынан киэн туттабыт, кэнчээри ыччаттарга куруук кэпсиир эбээЬинэстээхпит, кинилэр ааттара хаЬан да умнуллуо суохтаах диэн ойдуохтээхпит.

Олох хайдах да уларыйбтын иЬин, ханнык да партиялар, политиктар былааска кэлбиттэрин иЬин, 1941 – 1945 сс. А5а дойдуну комусуур Улуу сэрии суолтата сутуо суо5а.

1995с. Улуу Кыайыы 50сылын, 2000с. – 55 сылын, 2005с. – 60 сылын, 2010с. – 65 сылын биЬиги норуоппут орогойдоохтук бэлиэтээбитэ. Сылын аайы ыам ыйын 9 кунугэр хорсуннук сэриилэспит, тыннаах эргиллэн кэлбит буойуттарга, кыайыы туЬугар утуйар ууларын умнан, бэйэни харыстаммакка улэлээбит тыыл ветераннарыгар Кыайыыны уЬансыбыт кэрэ бэлиэ куннэринэн дьон сэргэ э5эрдэ тыллары этэллэр, сэмэй бэлэхтэри туттараллар.

Слайд коруу. Ол эрэн билигин да5аны, аныгы сайдыылаах олохпутугар сэрии иэдээнэ атын омук сирдэригэр буола турарын телевизорынан, хаЬыаттарынан, сурунаалларынан коро, билэ –истэ олоробут.

Афганестан (тас дойду), Чечня сирдэригэр буолбут сэриилэргэ, билигин да5аны «Итии точкаларга» Саха сириттэн, биЬиги улууспутуттан, биЬиги нэЬилиэкпититтэн аармыйа5а ынырыллан эдэр уолаттар сэрии ынырыгын илэ харахтарынан корбуттэрэ, эттэринэн – хаанарынан билбиттэрэ.Билигин мин эЬиэхэ биЬиги нэЬилиэкпит олохтоо5ун, мин кэргэним, а5абыт Дьячков Алексей Иннокентьевич Чечня сэриитин ветеранын туоЬулуур докумуонун, байыаннай билиэтин, хайдах сэриигэ сулууспалаабытын туЬунан командира суруйбут характеристикатын, хаартыскаларын кордоробун. (о5олор корор бириэмэлэригэр кылгастык Д.А.И аармыйа5а хаЬан, хайдах сылдьыбытын кэпсээЬин)

Дьэ, ити кордугут , иЬиттигит.

А5а дойуду сэриитигэр пионер о5олор эмиэ кыттыбыттара.Кинилэр пионер буолалларын бэлиэтиир тугу бааналлар,кэтэллэр этэй? (о5олор эппиэттэрэ)

Слайд костор. Билигин мин эЬиэхэ пионерскай хаалтыс уонна пилотка биэрэбин.(о5олор хаалтыс бааналлар, пилотка кэтэллэр)

Маршировка. П.Гриша этэрээт командира буолар.

Раз два, три четыре!

Три четыре, раз два!

Кто идет?

Мы идем!

Кто шагает дружно вряд?

Пионерский наш отряд!

Соп маладьыастар, билигин сал5ыы хамсаныылаах оонньууну оонньуохпут.

Хамсаныылаах оонньуу. Сыал быра5ыы – устэ сыыспакка мээчиги корзина5а киллэрии (о5олор бары оонньууллар)

Композиция оноруу. Онноох кумаа5ынан а5аларга бэлэх оноруу.

Кылаас чааЬын тумуктээЬин. О5олор санааларын истии. Аармыйа5а сулууспалааЬын уолаттарга наадалаах дуо? Салаат хайдах буолуохтаах эбитий?

Соп учугэй. Бугунну кылаас чааЬын, аармыйа5а сулууспалаан кэлбит, нэЬилэикпит эр дьонноро уолаттарга анаан эппит этиилэринэн тумуктуубун:

Уолаттар! Аармыйа кытаанах санаалаах эр киЬини иитэн таЬаарар.Оло5у сыаналыырга уорэтэр. Саамай сурунэ – ыксаллаах быЬыыга тургэнник хамсанан,эрэллээхтик хамсанарга уЬуйар. Кимтэн да толлуман, куттаныман барыта бэйэ5ититтэн тутулуктаа5ын ойдоон. «Аармыйа – олох оскуолата» диэни инники илдьэ сылдьын.